Στο επίκεντρο των συνομιλιών μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν βρίσκεται το μέλλον των Στενών του Ορμούζ, αφού ο de facto αποκλεισμός της Τεχεράνης για δεξαμενόπλοια πετρελαίου και φυσικού αερίου αύξησε τις τιμές της ενέργειας. Το σχέδιο του Ιράν να διατηρήσει τον έλεγχο του περάσματος επιβάλλοντας χρέωση 2 εκατ. δολαρίων από κάθε διερχόμενο δεξαμενόπλοιο έχει προκαλέσει ανησυχίες ότι το «διόδιο της Τεχεράνης» για το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής θα μπορούσε να οδηγήσει σε υψηλότερες τιμές για χρόνια, αλλά και να δημιουργήσει επικίνδυνο προηγούμενο και για άλλες κρίσιμες θαλάσσιες οδούς.
Τι ζητά η Τεχεράνη από τις ναυτιλιακές εταιρείες;
Στο ειρηνευτικό σχέδιο της Τεχεράνης περιλαμβάνεται η απαίτηση ότι το Ιράν και το Ομάν θα είναι ελεύθερα να επιβάλλουν τέλος έως 2 εκατ. δολάρια σε κάθε πλοίο που διέρχεται από τα Στενά, σύμφωνα με αναφορές τις οποίες επικαλείται η Guardian, και το Ιράν υποστήριξε ότι τα χρήματα αυτά θα χρησιμοποιηθούν για ανοικοδόμηση. Η πρόταση ότι η ασφαλής διέλευση από τα Στενά θα επιτρέπεται μόνο υπό στρατιωτική διαχείριση του Ιράν έχει απορριφθεί ευρέως από την Ουάσινγκτον και οικονομικούς σχολιαστές.
Το σχέδιο έχει ήδη δοκιμαστεί από το Ιράν αυτόν τον μήνα: σύμφωνα με αναφορές, η Τεχεράνη απαίτησε από τα δεξαμενόπλοια που ήθελαν να περάσουν από τα Στενά να δώσουν λεπτομέρειες για το φορτίο του πλοίου, τον προορισμό και τον ιδιοκτήτη πριν πληρώσουν διόδια τουλάχιστον 1 δολάριο ανά βαρέλι. Για τα πετρελαιοφόρα, που συνήθως μεταφέρουν 2 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου, η χρέωση για μία διέλευση είναι 2 εκατ. δολάρια, πληρωτέα σε κινεζικό γουάν ή σε κρυπτονόμισμα.
Μόλις παίρνει έγκριση, σκάφη των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης θα συνοδεύουν το δεξαμενόπλοιο μέσω των Στενών κατά μήκος μιας στενής καθορισμένης διαδρομής κοντά στη νότια ακτή του Ιράν. Μέχρι στιγμής, πλοία από τη Μαλαισία, την Κίνα, την Αίγυπτο, τη Νότια Κορέα και την Ινδία συγκαταλέγονται σε εκείνα που επιτράπηκε να περάσουν, ενώ δεν είναι σαφές αν πλήρωσαν διόδια στο Ιράν για να το κάνουν.
Είναι αυτό νόμιμο;
Αυτό το σύστημα βρίσκεται σε άμεση αντίθεση με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, η οποία παρέχει στα πλοία δικαίωμα ελεύθερης διέλευσης από περισσότερα από 100 Στενά σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των Στενών του Ορμούζ. Περίπου 170 χώρες και η ΕΕ έχουν επικυρώσει τη σύμβαση, η οποία θεωρείται γενικά εθιμικό διεθνές δίκαιο, αλλά ούτε το Ιράν ούτε οι ΗΠΑ την έχουν επικυρώσει. Παρ’ όλα αυτά, οι ΗΠΑ έχουν καταστήσει σαφές ότι αμφισβητούν το δικαίωμα του Ιράν να ελέγχει τα Στενά.
Υπάρχει επίσης το ζήτημα των κυρώσεων: το Ιράν υπόκειται σε πολλαπλά και σύνθετα καθεστώτα κυρώσεων από χώρες όπως οι ΗΠΑ και τη Βρετανία από τη δεκαετία του 1970, γεγονός που θα απέκλειε οποιαδήποτε μεγάλη δυτική ναυτιλιακή εταιρεία από το να πραγματοποιεί πληρωμές στους Φρουρούς της Επανάστασης.
Ποια είναι η επίδραση στο κόστος;
Η προσθήκη 1 δολαρίου στο κόστος κάθε βαρελιού αργού που διέρχεται από τα Στενά θα μπορούσε να αυξήσει το κόστος κατά 20 εκατ. δολάρια την ημέρα ή 7 δισ. δολάρια τον χρόνο, με βάση τις προ κρίσης ροές πετρελαίου και φυσικού αερίου μέσω αυτής της εμπορικής οδού, κάτι που είναι σχετικά μικρό στο πλαίσιο μιας παγκόσμιας αγοράς αξίας 3 τρις. δολαρίων πέρυσι.
Επιπλέον, υπάρχουν αμφιβολίες ότι θα ήταν δυνατή η επιστροφή στα προ κρίσης επίπεδα διέλευσης υπό αυτό το καθεστώς. Οι ειδικοί έχουν δηλώσει ότι το οικονομικό κόστος χρήσης των Στενών είναι πιθανό να εκτοξευθεί πέρα από την πληρωμή του διοδίου, καθώς οι ναυτιλιακές εταιρείες θα χρεώνουν υψηλότερα ναύλα για τη χρήση δεξαμενόπλοιων σε μια διαδρομή όπου ο κίνδυνος επίθεσης είναι σημαντικά μεγαλύτερος, οι ασφαλιστικές εταιρείες θα επιβάλλουν υψηλότερα ασφάλιστρα και οι ναυτικοί που εργάζονται σε αυτές τις περιοχές, οι οποίες θεωρούνται επικίνδυνες, δικαιούνται διπλές αποδοχές.
Πώς θα επηρεάσει τα διόδια τις παγκόσμιες τιμές πετρελαίου;
Ο μεγαλύτερος αντίκτυπος στο ενεργειακό κόστος αναμένεται στις παγκόσμιες αγορές πετρελαίου, καθώς απαιτείται η επιστροφή των ροών μέσω των Στενών σε κανονικά επίπεδα για να επανέλθουν οι τιμές στα προ κρίσης επίπεδα. Το de facto κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, από όπου διέρχονταν περίπου 20 εκατ. βαρέλια πετρελαίου και φυσικού αερίου την ημέρα, μείωσε τις εξαγωγές της περιοχής κατά περίπου 10 εκατ. βαρέλια ημερησίως και προκάλεσε άνοδο των τιμών του πετρελαίου. Η τιμή του brent αυξήθηκε από λίγο πιο κάτω από τα 70 δολάρια το βαρέλι πέρυσι στα 119 δολάρια στην αγορά συμβολαίων μελλοντικής εκπλήρωσης και σε σχεδόν 150 δολάρια για φυσικά φορτία.
Αναλυτές εκτιμούν ότι μια παρατεταμένη πίεση στην προσφορά θα διατηρήσει τις τιμές υψηλότερες για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και ότι επίπεδα περίπου 100 δολαρίων το βαρέλι θα μπορούσαν να παραμείνουν στη διάρκεια του τρέχοντος έτους, με τις υψηλότερες τιμές να συνεχίζονται έως το 2027. Μολονότι ορισμένες ποσότητες πετρελαίου και φυσικού αερίου από τον Κόλπο έχουν ανακατευθυνθεί μέσω των περιορισμένων αγωγών της περιοχής, υπάρχουν αμφιβολίες για το κατά πόσο οι πετρελαιοπαραγωγοί της Μέσης Ανατολής θα μπορέσουν να επιστρέψουν στα προ κρίσης επίπεδα μεταφορών, καθώς οι υποδομές έχουν υποστεί ζημιές και θα χρειαστεί χρόνος για να επαναλειτουργήσουν. Παράλληλα, το υψηλότερο κόστος, οι περίπλοκοι νομικοί κίνδυνοι και οι αυξημένοι φόβοι ασφάλειας υποδηλώνουν ότι οι traders πετρελαίου θα προτιμούσαν να αποφύγουν την αγορά αργού από τον Κόλπο, ακόμη και αν επιτρέπεται η διέλευση υπό τον έλεγχο του Ιράν.
Τι σημαίνει αυτό για το Ιράν;
Τα έσοδα από το «διόδιο της Τεχεράνης» θα επέτρεπαν στους Φρουρούς της Επανάστασης να ανοικοδομήσουν τις στρατιωτικές τους δυνατότητες και να προσφέρουν μια οικονομική ανάσα στην πληγείσα οικονομία του Ιράν. Ο έλεγχος των Στενών θα επέτρεπε επίσης στην Τεχεράνη να επαναλάβει τις εξαγωγές πετρελαίου, που αποτελούν ζωτική αρτηρία της ιρανικής οικονομίας, οι οποίες έχουν ουσιαστικά σταματήσει μετά τον αμερικανικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών.
Η μακροπρόθεσμη επιρροή στα Στενά ισοδυναμεί με έσοδα που θα βοηθήσουν στην ανοικοδόμηση των υποδομών και της οικονομίας της χώρας. Περίπου 2 εκατομμύρια άνθρωποι στο Ιράν έχουν χάσει τις θέσεις εργασίας τους καθώς ο πόλεμος ανάγκασε εργοστάσια, καταστήματα και επιχειρήσεις να κλείσουν, όπως δήλωσε στη Guardian ο υφυπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης της χώρας, ενώ οι ειδικοί πιστεύουν ότι αυτή είναι πιθανότατα μια συντηρητική εκτίμηση. Ταυτόχρονα, η διακοπή του Διαδικτύου στο Ιράν κοστίζει στην οικονομία τουλάχιστον 50 τρισεκατομμύρια ριάλ (35 εκατ. δολάρια) την ημέρα, σύμφωνα με τον υπουργό Τεχνολογίας Πληροφορίας και Επικοινωνιών.
Έχει σημασία το «διόδιο» για την παγκόσμια οικονομία;
Οικονομολόγοι του βελγικού think tank Bruegel εκτιμούν ότι η παγκόσμια οικονομία «σχεδόν δεν θα αντιληφθεί το διόδιο» εάν η Τεχεράνη καταφέρει να διατηρήσει τον έλεγχο των Στενών. Το επιπλέον κόστος θα πρέπει να το επωμιστούν οι παραγωγοί πετρελαίου του Κόλπου, οι οποίοι πιθανότατα θα καταλήξουν να πληρώνουν περίπου το 80% έως 95% του συνολικού κόστους, ή έως και 14 δις. δολάρια ετησίως για αποστολές πετρελαίου, γεγονός που σημαίνει ότι η παγκόσμια τιμή πετρελαίου θα αυξηθεί μόνο κατά περίπου 0,05 έως 0,40 δολάρια ανά βαρέλι σε σύγκριση με τα προπολεμικά επίπεδα.
Ωστόσο, το προηγούμενο που θα δημιουργηθεί προκαλεί μεγαλύτερη ανησυχία, εάν συμβάλει στη νομιμοποίηση της κατάληψης μιας διεθνούς θαλάσσιας οδού από το Ιράν και εμποδίσει την επιστροφή των ροών αργού στα προ κρίσης επίπεδα.
Οι ειδικοί έχουν προειδοποιήσει για ευρείες συνέπειες στην παγκόσμια οικονομία εάν τα Στενά του Ορμούζ παραμείνουν διαταραγμένα, ενώ ο επικεφαλής της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας, Φατίχ Μπιρόλ, έχει χαρακτηρίσει την κατάσταση «παράλογη αλλά πραγματική».
Ορισμένα στελέχη κορυφαίων οίκων εμπορίας εμπορευμάτων έχουν κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου ότι το «διόδιο της Τεχεράνης» θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα επικίνδυνο προηγούμενο, καθιερώνοντας ένας είδος χρέωσης και σε άλλα κρίσιμα περάσματα, όπως τα Στενά της Μάλακκα, της Σιγκαπούρης, στην Ερυθρά Θάλασσα κα, υπονομεύοντας την ροή του ελεύθερου θαλάσσιου εμπορίου.
