Τέσσερα χρόνια μετά την εισβολή της Ρωσίας, η Ουκρανία δεν έχει καταρρεύσει, αλλά ούτε και η Μόσχα έχει λυγίσει. Ο πόλεμος εξελίχθηκε σε μια εξαντλητική αναμέτρηση φθοράς, με ελάχιστα εδαφικά κέρδη, ανυπολόγιστο ανθρώπινο και οικονομικό κόστος και μια Ευρώπη που καλείται να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της χωρίς την αδιαμφισβήτητη ομπρέλα των ΗΠΑ.
Οι ειρηνευτικές πρωτοβουλίες πολλαπλασιάζονται, όμως το βασικό αγκάθι - το εδαφικό - παραμένει άλυτο. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πότε θα τελειώσει ο πόλεμος, αλλά ποιος κόσμος θα αναδυθεί όταν τελειώσει.
Ο ίδιος ο υπουργός Εξωτερικών του Τραμπ, Mάρκο Ρούμπιο, παραδέχθηκε στη φετινή Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου ότι οι ΗΠΑ δεν γνωρίζουν αν η Ρωσία επιθυμεί πραγματικά την ειρήνη. Και ο κύκλος νέων επαφών, τόπων, θεματολογιών και προσώπων για ειρηνευτικές συνομιλίες μοιάζει ατελείωτος, παρότι ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ καυχιόταν ότι θα μπορούσε να εξασφαλίσει ειρήνη σε 24 ώρες. Στο τέλος της εβδομάδας, αναμένεται νέα τριμερής συνάντηση ΗΠΑ - Ουκρανίας - Ρωσίας με στόχο την επίτευξη ειρηνευτικής συμφωνίας.
Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία έχει ήδη διαρκέσει περισσότερο από ολόκληρη τη σύγκρουση στο ανατολικό μέτωπο του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Οι Σοβιετικοί προέλασαν από τις πύλες του Λένινγκραντ έως το Βερολίνο σε λίγο περισσότερο από 15 μήνες, το 1944-45, ενώ σήμερα ο ρυθμός προέλασης της Ρωσίας στο Ποκρόβσκ της Ουκρανίας είναι 70 μέτρα την ημέρα και στο Κουπιάνσκ 23 μέτρα, σύμφωνα με το Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών.
Μέχρι στιγμής, ο πόλεμος αποτελεί έναν ανταγωνισμό δύο πλευρών που προσαρμόζονται γρήγορα στις μεταβαλλόμενες τακτικές. Καμία όμως δεν κατάφερε να διατηρήσει τακτικό πλεονέκτημα για αρκετό διάστημα ώστε να το μετατρέψει σε πραγματική στρατηγική διάρρηξη και να προχωρήσει προς τη νίκη. Έτσι, παρότι η Ρωσία συνεχίζει να προελαύνει αργά, η κατάσταση στο έδαφος παραμένει ένα στρατηγικό αδιέξοδο. Και οι δύο πλευρές είναι ολοένα πιο απογοητευμένες και εξαντλημένες, αλλά όχι ακόμη σε βαθμό που να εγκαταλείψουν τη μάχη και να αποδεχθούν τις πικρές πραγματικότητες της ήττας.
Αδιέξοδο στο εδαφικό
Αυτό σημαίνει ότι δεν διαφαίνεται σύντομα ένα τέλος του πολέμου. Το μεγαλύτερο αγκάθι για την επίτευξη συμφωνίας παραμένει η απαίτηση της Ρωσίας να παραχωρήσει η Ουκρανία και το 20% του Ντονμπάς στην ανατολική Ουκρανία, το οποίο εξακολουθεί να ελέγχει.
Ο Ζελένσκι απέρριψε ξανά, με συνέντευξή του στο BBC, το ενδεχόμενο να ενδώσει σε παραχώρηση εδαφών, κατηγορώντας τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν πως έχει ξεκινήσει ήδη έναν Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εκτίμησε επίσης ότι ακόμη κι αν μια εδαφική παραχώρηση ικανοποιούσε προσωρινά τον Πούτιν, η Μόσχα θα αξιοποιούσε μια ενδεχόμενη εκεχειρία ως «παύση» προκειμένου να ανασυγκροτήσει τις δυνάμεις της.
Μέχρι στιγμής, το κόστος ανοικοδόμησης της Ουκρανίας από τις καταστροφές που έχει προκαλέσει η ρωσική εισβολή ανέρχεται κοντά στα 600 δισ. δολάρια, ποσό το οποίο είναι τρεις φορές μεγαλύτερο του ετήσιου ΑΕΠ της χώρας, σύμφωνα με εκτιμήσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας και άλλων οργανισμών, εκτίμηση 12% υψηλότερη από την περυσινή.
Η κατάσταση στις υποδομές κοινής ωφέλειας είναι καταστροφική μετά από συστηματικούς ρωσικούς βομβαρδισμούς, με περισσότερους από ένα εκατομμύριο Ουκρανούς χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, θέρμανση και νερό μέσα σε έναν βαρύ χειμώνα, όπου οι θερμοκρασίες έχουν πέσει στους -20°C. Στο Κίεβο, 2.600 κτίρια είναι χωρίς ρεύμα ή θέρμανση, με τη χειρότερα πληγείσα περιοχή στην ανατολική όχθη. Οι θερμοκρασίες μέσα στα διαμερίσματα πέφτουν στους 5 ή 6°C, λένε οι κάτοικοι, έπειτα από μια κυνική εκστρατεία βομβαρδισμών που μερικές φορές περιγράφεται ως «θάνατος από το κρύο».
Η στρατιωτική στήριξη του Κιέβου
Οι σύμμαχοι του ΝΑΤΟ έχουν παράσχει πάνω από 100 δισ. δολάρια σε όπλα, ανταλλακτικά και πυρομαχικά, καθώς και κρίσιμες υπηρεσίες όπως πληροφορίες στόχευσης και συνδεσιμότητα διαδικτύου μέσω του Starlink. Ωστόσο, οι ΗΠΑ και οι Ευρωπαίοι δίστασαν για μήνες, ακόμη και χρόνια, να παραδώσουν όπλα όπως πυροβολικό μεγάλου βεληνεκούς, άρματα μάχης, μαχητικά αεροσκάφη και πυραύλους μέσου βεληνεκούς που ίσως είχαν κάνει τη διαφορά αν είχαν δοθεί νωρίτερα. Και, βεβαίως, υπό την κυβέρνηση του Τραμπ, οι ΗΠΑ μετέφεραν το βάρος της στήριξης στην Ευρώπη, με τα αμερικανικά όπλα να προμηθεύονται στην Ουκρανία μέσω Ευρωπαίων αγοραστών σε αυστηρά εμπορική βάση.
Τώρα, οι χρηματοδοτικοί μηχανισμοί για τη στρατιωτική στήριξη της Ουκρανίας υφίστανται αυξανόμενη πίεση. Σύμφωνα με το Kiel Institute for the World Economy, οι σύμμαχοι του ΝΑΤΟ διέθεσαν 36 δισ. ευρώ σε στρατιωτική βοήθεια πέρυσι, μείωση 14% σε σχέση με τα 41,1 δισ. του 2024 και χαμηλότερο επίπεδο από το πρώτο έτος του πολέμου το 2022. Ωστόσο, εντός αυτού του συνολικού ποσού, το μερίδιο των ευρωπαϊκών χωρών αυξήθηκε 67%, πράγμα που σημαίνει ότι χωρίς αυτή την πρόσθετη προσπάθεια οι περικοπές των ΗΠΑ θα ήταν ακόμη πιο επιζήμιες.
Το βασικό πρόβλημα για την Ευρώπη είναι ότι το 95% της στρατιωτικής βοήθειας προέρχεται πλέον από τις σκανδιναβικές χώρες και τη δυτική Ευρώπη, σύμφωνα με το Bloomberg. Η νότια Ευρώπη, παρότι αντιπροσωπεύει το 19% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ, συνεισφέρει μόλις το 3% της στρατιωτικής βοήθειας. Αντιθέτως, οι σκανδιναβικές χώρες, με 8% του ΑΕΠ, παρείχαν το 33% της βοήθειας πέρυσι.
Επανάσταση των drones
Η αυτοματοποίηση του πολέμου στην Ουκρανία είναι η εξέλιξη που ενδέχεται να διαρκέσει περισσότερο.
Τα επιθετικά drones κάλυψαν επείγοντα κενά στην άμυνα του ουκρανικού πεζικού και στα αποθέματα πυροβολικού στα τέλη του 2023. Η χώρα ξεκίνησε μια εντυπωσιακά επιτυχημένη κούρσα ευρηματικότητας και υψηλής τεχνολογίας για να επιβιώσει.
Σύμφωνα με τον Ζελένσκι, η χώρα παράγει πλέον πάνω από το 50% των όπλων που χρησιμοποιεί. Από μερικές χιλιάδες drones το 2022, οι ουκρανικές εταιρείες παράγουν σήμερα δύο εκατομμύρια. Έχουν επίσης συνάψει κοινοπραξίες και προγράμματα συμπαραγωγής με ευρωπαϊκές εταιρείες, με την καινοτομία και τη μεταφορά τεχνολογίας να κινούνται και προς τις δύο κατευθύνσεις. Έντεκα ευρωπαϊκές χώρες προμηθεύονται πλέον όπλα απευθείας από ουκρανικές αμυντικές εταιρείες και η εγχώρια παραγωγή όπλων έχει αυξηθεί κατά 35 φορές από την έναρξη του πολέμου.
Νέες ισορροπίες δυνάμεων
Δεν είναι όμως μόνο ο επαναπροσδιορισμός της Ευρώπης, η οποία καλείται να αναλάβει τη στρατιωτική στήριξη του Κιέβου, καθώς οι ΗΠΑ αναδιπλώνονται. Κεντρώοι ηγέτες στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία και τη Γερμανία αντιστέκονται στην αύξηση του ποσοστού των πιεσμένων προϋπολογισμών τους που κατευθύνεται στην άμυνα απέναντι σε μια ρωσική απειλή, την οποία οι ακροδεξιοί λαϊκιστές αντίπαλοί τους ίσως θεωρούν ότι μπορεί εύκολα να διευθετηθεί μέσω διαπραγμάτευσης.
Η Ευρώπη έχει ουσιαστικά εγκαταλειφθεί από τον Τραμπ για να χαράξει τη δική της πορεία, ενώ πρόσφατα ο Ρούμπιο την απέρριψε λέγοντας ότι βρίσκεται κοντά σε «πολιτισμική διαγραφή». Οι ΗΠΑ μετακινούνται από την παγκόσμια υπεροχή σε μια νέα εποχή όπου οι στόχοι τους περιορίζονται και γίνονται πιο τοπικοί, και οι σύμμαχοί τους επιλέγονται με βάση κοντόφθαλμες προκαταλήψεις και ιδεολογική συμβατότητα. Η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας του Λευκού Οίκου αναφέρεται σε «άλλες μεγάλες δυνάμεις που χωρίζονται από απέραντους ωκεανούς» - πιθανότατα την Κίνα, την Ινδία και τη Ρωσία - ένας ήπιος υπαινιγμός για την υποχώρηση της αμερικανικής παγκόσμιας εμβέλειας και κυριαρχίας.
Την ίδια στιγμή, η Κίνα έχει αποφύγει να παράσχει επαρκή στρατιωτική υποστήριξη ώστε να εγγυηθεί τη νίκη της Ρωσίας. Ωστόσο, αγοράζει αρκετό πετρέλαιο και πωλεί επαρκή εξοπλισμό drones διπλής χρήσης για να κρατά τη Ρωσία όρθια. Η Ινδία, επί δεκαετίες ο κατ’ επιλογήν ασιατικός σύμμαχος των Αμερικανών, έχει χρηματοδοτήσει τη Μόσχα για χρόνια, αγοράζοντας φθηνό πετρέλαιο, και ίσως επιβραδύνει μόνο λόγω μιας ευρύτερης εμπορικής συμφωνίας με τις ΗΠΑ.
