Η παραγωγή τροφίμων απαιτεί τεράστιες ποσότητες νερού, όμως τα λίτρα δεν αρκούν για να αποτυπώσουν την πραγματική πίεση στους υδατικούς πόρους. Η ίδια ποσότητα νερού έχει διαφορετική βαρύτητα όταν χρησιμοποιείται σε μια περιοχή με επαρκή αποθέματα και διαφορετική εκεί όπου υπάρχει λειψυδρία.
Αυτή ακριβώς την τοπική διάσταση εξετάζουν δύο νέες επιστημονικές μελέτες, φέρνοντας στο προσκήνιο τη «διεύθυνση» του νερού και τη σημασία της στον υπολογισμό του υδατικού αποτυπώματος των τροφίμων.
Πρόκειται για έρευνες προσεγγίζουν το ζήτημα από διαφορετικές πλευρές. Η πρώτη, στο Sustainable Water Resources Management, εξετάζει οκτώ καλλιέργειες στην Arauca της Κολομβίας, συνδυάζοντας το υδατικό αποτύπωμα με την παραγωγικότητα του νερού. Η δεύτερη, που δημοσιεύθηκε στο Science of the Total Environment, εξετάζει την παραγωγή ντομάτας, μήλου και καλαμποκιού, υπολογίζοντας την πίεση στους υδατικούς πόρους σε επίπεδο υπολεκάνης απορροής, ώστε να αποτυπώνονται με μεγαλύτερη ακρίβεια οι τοπικές διαφορές.
Τα ευρήματα δείχνουν πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η εικόνα πίσω από τον συνολικό αριθμό των λίτρων. Ρόλο παίζει αν το νερό προέρχεται από τη βροχή ή από άρδευση, πόσο διαθέσιμο είναι στην περιοχή και πόση παραγωγή αποδίδει η ποσότητα που καταναλώνεται.
Η λειψυδρία αλλάζει το αποτύπωμα
Η μελέτη στο Science of the TotalEnvironment, με τίτλο «An advanced hydrologicalapproachfor the characterizationofthe Water Scarcity Footprint at the sub - basin level», εστιάζει στις τοπικές διαφορές που μπορεί να χάνονται όταν ο υπολογισμός γίνεται σε μεγαλύτερη γεωγραφική κλίμακα.
Οι ερευνητές εξέτασαν τρεις αντιπροσωπευτικές καλλιέργειες - ντομάτα, μήλο και καλαμπόκι - χρησιμοποιώντας λεπτομερέστερα υδρολογικά δεδομένα σε επίπεδο υπολεκάνης. Αντί η διαθεσιμότητα του νερού να υπολογίζεται με έναν ενιαίο συντελεστή για μια ευρύτερη περιοχή, η νέα μέθοδος λαμβάνει περισσότερο υπόψη τις συνθήκες που επικρατούν τοπικά.
Η διαφορά στους υπολογισμούς είναι σημαντική. Με τη νέα προσέγγιση, οι συντελεστές που χρησιμοποιούνται για την αποτύπωση της πίεσης στους υδατικούς πόρους εμφανίζονται αυξημένοι κατά 50% έως 100% σε σύγκριση με την προηγούμενη μέθοδο.
Έτσι, μια καλλιέργεια μπορεί να εμφανίζεται αρκετά πιο επιβαρυντική όταν στον υπολογισμό ενσωματωθεί η πραγματική κατάσταση των υδατικών πόρων στην περιοχή όπου βρίσκεται.
Η μελέτη χρησιμοποιεί ως βάση το μοντέλο AWARE, το οποίο συνδέεται με την αξιολόγηση του υδατικού αποτυπώματος στο πλαίσιο του ISO 14046, προσθέτοντας λεπτομερέστερα υδρολογικά δεδομένα ώστε να αποτυπώνονται καλύτερα οι συνθήκες κάθε περιοχής.
«Πράσινο» και «μπλε» νερό
Μια διαφορετική πλευρά του ίδιου ζητήματος εξετάζει η μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Sustainable Water Resources Management. Οι ερευνητές υπολόγισαν το υδατικό αποτύπωμα οκτώ καλλιεργειών στην Arauca της Κολομβίας, χρησιμοποιώντας δεδομένα του 2023.
Στον υπολογισμό διαχωρίζεται το «πράσινο» από το «μπλε» νερό. Το πρώτο είναι το νερό της βροχής που αποθηκεύεται στο έδαφος και χρησιμοποιείται από τις καλλιέργειες. Το δεύτερο προέρχεται από επιφανειακούς και υπόγειους υδατικούς πόρους και συνδέεται κυρίως με την άρδευση.
Στις καλλιέργειες που εξετάστηκαν, το 52% του υδατικού αποτυπώματος αντιστοιχούσε σε «μπλε» νερό και το 48% σε «πράσινο». Η σχεδόν ισόποση κατανομή δείχνει γιατί ο συνολικός αριθμός των λίτρων δεν αρκεί για να περιγράψει την πίεση που ασκείται στους διαθέσιμους πόρους.
Οι ερευνητές συνέδεσαν επίσης το υδατικό αποτύπωμα με την παραγωγικότητα του νερού, δηλαδή την ποσότητα προϊόντος που παράγεται ανά κυβικό μέτρο. Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να συγκριθούν όχι μόνο οι ανάγκες διαφορετικών καλλιεργειών αλλά και η απόδοση του νερού που καταναλώνεται.
Μια καλλιέργεια που απαιτεί μεγάλες ποσότητες και αποδίδει σχετικά μικρή παραγωγή δημιουργεί διαφορετικές απαιτήσεις από μία που παράγει περισσότερο χρησιμοποιώντας αντίστοιχο ή μικρότερο όγκο νερού. Η διαφορά γίνεται ακόμη σημαντικότερη όταν το μεγαλύτερο μέρος προέρχεται από άρδευση.
Η διαφορά που δεν αποτυπώνεται στα λίτρα
Οι πιο γνωστές συγκρίσεις για το υδατικό αποτύπωμα βασίζονται στα λίτρα που απαιτούνται για την παραγωγή ενός κιλού κρέατος, σοκολάτας, τυριού ή άλλων τροφίμων. Οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί και δίνουν μια εικόνα του μεγέθους της κατανάλωσης, δεν αποτυπώνουν όμως από μόνοι τους την κατάσταση των υδατικών πόρων από τους οποίους προήλθε το νερό.
Μια καλλιέργεια με υψηλό υδατικό αποτύπωμα μπορεί να καλύπτει μεγάλο μέρος των αναγκών της από τις βροχοπτώσεις. Αντίθετα, μια άλλη με μικρότερο συνολικό αποτύπωμα μπορεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από άρδευση σε μια περιοχή όπου τα υπόγεια ή επιφανειακά αποθέματα βρίσκονται ήδη υπό πίεση.
Ακόμη και το ίδιο αγροτικό προϊόν μπορεί επομένως να έχει διαφορετικό αποτύπωμα ανάλογα με την περιοχή και τον τρόπο παραγωγής του. Γι' αυτό και οι νεότερες μέθοδοι επιχειρούν να περάσουν από έναν γενικό αριθμό κατανάλωσης σε μια περισσότερο τοπική αποτίμηση.
Από τα 561 στα σχεδόν 30.000 κυβικά μέτρα
Οι αποκλίσεις που καταγράφει η μελέτη στην Arauca είναι μεγάλες ακόμη και μεταξύ των οκτώ καλλιεργειών που εξετάστηκαν. Το κακάο είχε το υψηλότερο συνολικό υδατικό αποτύπωμα, φθάνοντας τα 29.841,7 κυβικά μέτρα νερού ανά τόνο προϊόντος, από τα οποία τα 17.248,8 κυβικά μέτρα ήταν «μπλε» νερό, δηλαδή νερό άρδευσης από επιφανειακούς και υπόγειους πόρους. Στον αντίποδα, ο ανανάς περιορίστηκε στα 560,7 κυβικά μέτρα ανά τόνο και κάλυπτε σχεδόν όλες τις ανάγκες του από «πράσινο» νερό, δηλαδή από τη βροχή.
Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί το ρύζι. Το συνολικό αποτύπωμά του στην περιοχή υπολογίστηκε σε περίπου 1.201 κυβικά μέτρα ανά τόνο, κοντά στον διεθνή μέσο όρο των 1.325 κυβικών μέτρων. Η μεγάλη διαφορά βρίσκεται στην προέλευση του νερού καθώς στην Arauca σχεδόν το 90% ήταν «μπλε», έναντι περίπου 44% στον παγκόσμιο μέσο όρο. Το πρόβλημα επομένως δεν βρίσκεται μόνο στην ποσότητα που καταναλώνεται, αλλά στην πολύ μεγαλύτερη εξάρτηση της συγκεκριμένης παραγωγής από την άρδευση.
Στο καλαμπόκι καταγράφηκε διαφορετική αδυναμία. Παρότι η καλλιέργεια στηριζόταν κυρίως στο νερό της βροχής, η μέση παραγωγικότητα του νερού ήταν μόλις 0,28 κιλά προϊόντος ανά κυβικό μέτρο. Η μελέτη αντιπαραβάλλει το αποτέλεσμα με τιμές κοντά στα 2 κιλά ανά κυβικό μέτρο που έχουν καταγραφεί σε πιο αποδοτικά συστήματα παραγωγής στις High Plains των ΗΠΑ.
Οι διαφορές εμφανίζονται ακόμη και μέσα στην ίδια περιοχή. Οι υψηλότερες επιδόσεις ως προς την παραγωγικότητα του νερού καταγράφηκαν στους δήμους Fortul, Saravena και Arauquita, ενώ χαμηλότερες τιμές εμφάνισε το Cravo Norte και, για ορισμένες καλλιέργειες, το Tame.
Για τον σχεδιασμό της αγροτικής παραγωγής, επομένως, δεν αρκεί πλέον η σύγκριση των λίτρων που απαιτεί κάθε καλλιέργεια. Στην εξίσωση μπαίνουν η επάρκεια των τοπικών αποθεμάτων, η εξάρτηση από την άρδευση και η απόδοση κάθε κυβικού μέτρου νερού. Έτσι, μια καλλιέργεια που θεωρείται σχετικά «οικονομική» σε νερό μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα απαιτητική για μια περιοχή με περιορισμένους πόρους. Εκεί βρίσκεται και ο «ταχυδρομικός κώδικας» του υδατικού αποτυπώματος.
