Το αποτελεσματικό ποσοστό ανεργίας και το χάσμα ανεργίας βρίσκονται στο επίκεντρο του τελευταίου Δελτίου «7 Ημέρες Οικονομία» της Eurobank Research, με ειδική ανάλυση για την περίπτωση της Ελλάδας.
Όπως επισημαίνεται, βασικός στόχος της οικονομικής πολιτικής, εκτός από την άνοδο του ΑΕΠ και τη διατήρηση του πληθωρισμού σε χαμηλά επίπεδα (π.χ. στο 2% στο μεσοπρόθεσμο διάστημα στην περίπτωση των χωρών της Ευρωζώνης, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα) είναι και η διατήρηση της οικονομίας σε επίπεδο πλήρους απασχόλησης, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των ΗΠΑ όπου ένας από τους στόχους της Ομοσπονδιακής Τράπεζας (Fed) είναι η επίτευξη μέγιστης απασχόλησης. Σύμφωνα με τον σχετικό ορισμό της Fed, η μέγιστη απασχόληση είναι το υψηλότερο επίπεδο απασχόλησης ή το χαμηλότερο επίπεδο ανεργίας που μπορεί να διατηρήσει η οικονομία εντός ενός πλαισίου σταθερότητας των τιμών. Σχετικά με τον στόχο της μέγιστης απασχόλησης/χαμηλού επιπέδου ανεργίας, η βιβλιογραφία διερευνώντας τη στενότητα ή χαλαρότητα στην αγορά εργασίας εξετάζει κατά πόσο η οικονομία τον επιτυγχάνει.
Σε άρθρο τους οι Michaillat & Saez (2022) για την περίπτωση των ΗΠΑ προσπαθούν να απαντήσουν στο ερώτημα αν μια αγορά εργασίας λειτουργεί αποτελεσματικά (efficiently) – δηλαδή σε επίπεδο πλήρους απασχόλησης – και αν δεν λειτουργεί αποτελεσματικά, πόσο μακριά βρίσκεται από την αποτελεσματικότητα. Για το σκοπό αυτό πρότειναν ένα μέτρο που λαμβάνει υπόψη το γεγονός ότι η ανεργία συνεπάγεται κόστος για την οικονομία. Το κόστος αυτό προέρχεται, αφενός, από την αδράνεια των ανέργων η οποία οδηγεί σε χαμηλότερο παραγόμενο προϊόν στην οικονομία. Αφετέρου προκύπτει από τη διαδικασία κάλυψης των κενών θέσεων εργασίας με ανέργους, κατά την οποία δαπανούνται πόροι σε μια μη άμεσα παραγωγική δραστηριότητα, με αποτέλεσμα να παράγεται και πάλι χαμηλότερο προϊόν. Αυτό κατά τους συγγραφείς οδηγεί στην έννοια του αποτελεσματικού ποσοστού ανεργίας, δηλαδή του ποσοστού ανεργίας που ελαχιστοποιεί την μη παραγωγική χρήση της εργασίας (nonproductive use of labour), η οποία με τη σειρά της υπολογίζεται επαρκώς από τον αριθμό των ατόμων που αναζητούν εργασία (U) και τις κενές θέσεις εργασίας (V). Υποστηρίζουν δε ότι ο κοινωνικός στόχος (social objective) είναι η ελαχιστοποίηση του αθροίσματος της ανεργίας και των κενών θέσεων εργασίας (U+V) υπό τον περιορισμό της καμπύλης Beveridge,η οποία δείχνει ότι δεν είναι δυνατόν να μειωθούν ταυτόχρονα τόσο η ανεργία όσο και οι κενές θέσεις εργασίας. [Η καμπύλη Beveridge υποδηλώνει αρνητική σχέση μεταξύ ποσοστού ανεργίας και κενών θέσεων εργασίας, δηλαδή έχει αρνητική κλίση: όταν αυξάνεται το ποσοστό ανεργίας μειώνονται οι κενές θέσεις εργασίας, και αντίστροφα όταν μειώνεται το ποσοστό ανεργίας αυξάνονται οι κενές θέσεις εργασίας.]
Το μέτρο που προτείνουν οι Michaillat & Saez (2022), δηλαδή η αποτελεσματική ανεργία, ισούται με τον γεωμετρικό μέσο του ποσοστού ανεργίας (u) και του ποσοστού κενών θέσεων εργασίας (v). Ο τύπος των Michaillat & Saez (2022) αποτελεί συνέχεια προηγούμενης εργασίας τους (Michaillat & Saez, 2021) σύμφωνα με την οποία το αποτελεσματικό ποσοστό ανεργίας υπολογίζεται από τον τύπο: , όπου: κ: το κόστος πρόσληψης (recruiting cost), ε: η ελαστικότητα της καμπύλης Beveridge (Beveridge elasticity) και ζ: η κοινωνική αξία της μη εργασίας (social value of nonwork). Η φόρμουλα των Michaillat & Saez (2022) αποτελεί μια ειδική περίπτωση της φόρμουλας των Michaillat & Saez (2021) αν στην τελευταία τεθεί ε=1, κ=1 και ζ=0. Ωστόσο, έμμεσα συστήνουν τον δεύτερο τύπο [ καθώς απαιτεί λιγότερα δεδομένα. Σημειώνεται ότι τα αποτελέσματα τους σχετικά με το αποτελεσματικό ποσοστό ανεργίας ουσιαστικά δεν διαφοροποιούνται αν χρησιμοποιηθούν και οι δύο τύποι (βλέπε Michaillat, Saez (2022), Figure 5, σελίδα 12).] Λαμβάνοντας υπόψη τη συμμετρική σχέση μεταξύ ανεργίας και κενών θέσεων εργασίας (αφού η αύξηση του πρώτου μεγέθους συνεπάγεται μείωση του δεύτερου, και αντίστροφα) και τον ορισμό της αποτελεσματικής ανεργίας, σύμφωνα με τους συγγραφείς ισχύουν τα ακόλουθα:
- όταν το ποσοστό ανεργίας είναι υψηλότερο από το ποσοστό κενών θέσεων εργασίας, δηλαδή όταν u>v ή όταν το ποσοστό ανεργίας είναι υψηλότερο από την αποτελεσματική ανεργία, δηλαδή όταν (δηλαδή το επονομαζόμενο κατά τους συγγραφείς χάσμα ανεργίας είναι θετικό, ), τότε η αγορά εργασίας είναι χαλαρή (inefficiently slack)
- όταν το ποσοστό ανεργίας είναι χαμηλότερο από το ποσοστό κενών θέσεων εργασίας, δηλαδή όταν u<v ή όταν το ποσοστό ανεργίας είναι χαμηλότερο από την αποτελεσματική ανεργία, δηλαδή όταν (δηλαδή το επονομαζόμενο κατά τους συγγραφείς χάσμα ανεργίας είναι αρνητικό, ), τότε η αγορά εργασίας είναι σφικτή (inefficiently tight)
- όταν το ποσοστό ανεργίας είναι ίσο με το ποσοστό κενών θέσεων εργασίας, δηλαδή όταν u=v ή όταν το ποσοστό ανεργίας είναι ίσο με την αποτελεσματική ανεργία, δηλαδή όταν (δηλαδή το επονομαζόμενο κατά τους συγγραφείς χάσμα ανεργίας είναι ίσο με το μηδέν, ), τότε η αγορά εργασίας είναι αποτελεσματική (efficient) και η οικονομία βρίσκεται σε καθεστώς πλήρους απασχόλησης.
Κατά τους συγγραφείς, η αποτελεσματική ανεργία είναι ένας ικανοποιητικός δείκτης πλήρους απασχόλησης και αποτελεί το κοινωνικά επιθυμητό επίπεδο ανεργίας, καθώς ελαχιστοποιεί τη μη παραγωγική χρήση της εργασίας δηλαδή τη σπατάλη πόρων λόγω της ανεργίας αλλά και της διαδικασίας κάλυψης των κενών θέσεων.
Χρησιμοποιώντας δεδομένα της Eurostat για το ποσοστό ανεργίας (u) και το ποσοστό κενών θέσεων εργασίας (v) στην Ελλάδα για την περίοδο α’ τρίμ. 2009-γ’ τρίμ. 2025, για τους κλάδους Β-Σ, δηλαδή για το σύνολο σχεδόν της οικονομίας,[ Δεν περιλαμβάνονται οι κλάδοι (Α) Γεωργίας-Δασοκομίας-Αλιείας, (Τ) Δραστηριοτήτων νοικοκυριών ως εργοδοτών και (Υ) Δραστηριοτήτων ετερόδικων οργανισμών και φορέων για τους οποίους δεν υπάρχουν δεδομένα για κενές θέσεις εργασίας.] κατασκευάστηκε αρχικά η καμπύλη αποτελεσματικής ανεργίας. Σημειώνεται ότι το ποσοστό ανεργίας ορίζεται ως ο αριθμός των ανέργων προς το εργατικό δυναμικό και το ποσοστό κενών θέσεων εργασίας ορίζεται ως ο αριθμός των κενών θέσεων εργασίας προς το άθροισμα κενών θέσεων εργασίας και των κατειλημμένων θέσεων εργασίας.
Όπως προκύπτει από το Διάγραμμα 1 η καμπύλη αποτελεσματικής ανεργίας παρουσιάζει αρκετές διακυμάνσεις ενώ από το 2018 ακολουθεί καθοδική πορεία η οποία αντιστρέφεται από το 2020 και μετά. Παράλληλα το μέσο ποσοστό αποτελεσματικής ανεργίας την υπό εξέταση περίοδο διαμορφώνεται σε 3,8%.[ Ελάχιστη τιμή: 1,7%, μέγιστη τιμή: 6,1%, διάμεσος τιμή: 3,8%.
Σημειώνεται ότι πρόσφατη μελέτη της Τράπεζας της Ελλάδος (Antonopoulos et.al, 2022) χρησιμοποιεί τον τύπο των Michaillat, Saez (2021) και υπολογίζει υψηλότερο ποσοστό αποτελεσματικής ανεργίας ανάλογα με τις τιμές των παραμέτρων ε, κ και ζ. Επίσης, πρόσφατη μελέτη του ΚΕΠΕ (2024) χρησιμοποιεί τον τύπο των Michaillat & Saez (2022) και υπολογίζει λίγο υψηλότερο μέσο ποσοστό αποτελεσματικής ανεργίας, υπολογίζοντας τα μεγέθη των u και v σε κυλιόμενη βάση τεσσάρων τριμήνων για τους κλάδους της βιομηχανίας, των κατασκευών και των υπηρεσιών. Η άσκηση του παρόντος σημειώματος επαναλήφθηκε με τη χρήση της κυλιόμενης βάσης τεσσάρων τριμήνων και δεν υπήρξαν ουσιαστικές διαφοροποιήσεις στα αποτελέσματα.] Συγκριτικά με τη μελέτη των Michaillat & Saez (2022) για τις ΗΠΑ την περίοδο α’ τρίμ. 1930- α’ τρίμ. 2022 η καμπύλη για την Ελλάδα – αν και καλύπτει σημαντικά μικρότερη χρονική περίοδο – παρουσιάζει εντονότερες διακυμάνσεις.[ Βλέπε Michaillat & Saez (2022), σελίδα 19. Σημειώνεται ότι στη συγκεκριμένη μελέτη τα ποσοστά ανεργίας και κενών θέσεων εργασίας, με βάση τα οποία υπολογίζεται η αποτελεσματική ανεργία είναι τριμηνιαίοι μέσοι όροι μηνιαίων σειρών.]
Έχοντας υπολογίσει την αποτελεσματική ανεργία, μπορεί να υπολογιστεί το χάσμα ανεργίας, δηλαδή η διαφορά μεταξύ του πραγματικού ποσοστού ανεργίας και της αποτελεσματικής ανεργίας (). Από το Διάγραμμα 2 προκύπτει καταρχάς ότι στην Ελλάδα το χάσμα ανεργίας την υπό εξέταση περίοδο δεν είναι ποτέ ίσο με το μηδέν ή αρνητικό. Το ότι δεν είναι ποτέ ίσο με το μηδέν δείχνει ότι η αγορά εργασίας στην Ελλάδα δεν είναι αποτελεσματική τη συγκεκριμένη περίοδο. Όμως είναι πάντα θετικό, που σημαίνει ότι η αγορά εργασίας είναι χαλαρή (inefficiently slack). Το χάσμα ανεργίας έφτασε στα υψηλότερα επίπεδα του, όπως είναι αναμενόμενο, κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης ενώ στη συνέχεια περιορίζεται και επιστρέφει στα προ κρίσης επίπεδα. Ιδίως μετά το 2020 το χάσμα ανεργίας – και κατά συνέπεια και η χαλαρότητα της αγοράς εργασίας – μειώνεται σημαντικά.[ Οι Michaillat & Saez (2022) βρήκαν ότι το χάσμα ανεργίας είναι θετικό δηλαδή ότι η αγορά εργασίας των ΗΠΑ είναι χαλαρή (inefficient slack). Γίνεται αρνητικό, δηλαδή η αγορά εργασίας είναι σφικτή, μόνο στις εξής περιόδους: i) την περίοδο προς το τέλος του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου (1942 Q3-1946 Q3), ii) την περίοδο του πολέμου στην Κορέα (1951 Q1-1953 Q3), iii) την περίοδο του Πολέμου στο Βιετνάμ (1965 Q4-1970 Q1), iv) την περίοδο προς τέλος πρώτης προεδρίας Trump (2018 Q1-2019 Q4) και v) την περίοδο της ανάκαμψης από την πανδημία του κορονοϊού (2020 M1-2020 M2 και 2021 M5-2022 M3).] Ωστόσο, το επίμονο χάσμα ανεργίας – παρά τη συρρίκνωσή του – δείχνει ότι η ελληνική οικονομία απέχει από την επίτευξη αποτελεσματικότητας στην αγορά εργασίας, όπως την ορίζουν οι Michaillat & Saez (2022).
Η παραπάνω σύντομη ανάλυση δείχνει ότι η χαλαρότητα στο σύνολο της ελληνικής αγοράς εργασίας έχει περιοριστεί σημαντικά και ότι προσεγγίζεται το σημείο όπου κατά τους Michaillat & Saez (2022) το ποσοστό ανεργίας διαμορφώνεται σε επίπεδο όπου ελαχιστοποιείται το άθροισμα των ανέργων και των κενών θέσεων εργασίας και η αγορά εργασίας καθίσταται αποτελεσματική. Ωστόσο υπάρχουν επιμέρους κλάδοι που βιώνουν, το αντίθετο, δηλαδή σφιχτότητα, καθώς οι επιχειρήσεις τους συναντούν δυσκολίες στην εύρεση απασχολούμενων με συγκεκριμένο μίγμα δεξιοτήτων. Αυτή η αναντιστοιχία μεταξύ των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού και των αναγκών της αγοράς εργασίας εκδηλώνεται εντονότερα σε κλάδους που μακροχρόνια θα συμβάλουν στην επίτευξη διατηρήσιμης ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας, όπως π.χ. η μεταποίηση, ο αγροτοδιατροφικός τομέας, η υγεία, η εκπαίδευση, ο τουρισμός, οι κατασκευές. Η συγκεκριμένη αναντιστοιχία υπονομεύει την παραγωγικότητα, περιορίζει την ικανότητα προσαρμογής των επιχειρήσεων στις διαρθρωτικές αλλαγές της οικονομίας και αναδεικνύει την ανάγκη για στοχευμένες πολιτικές ενίσχυσης της επαγγελματικής κατάρτισης, της δια βίου μάθησης και της σύνδεσης της εκπαίδευσης με τις πραγματικές ανάγκες της αγοράς εργασίας. Παράλληλα, αν και το ποσοστό ανεργίας συνεχίζει να μειώνεται, έχει περιοριστεί ο ετήσιος ρυθμός συρρίκνωσής του. Η ανεργία εξακολουθεί να πλήττει δυσανάλογα και άτομα νεαρής ηλικίας, γυναίκες, μακροχρόνια ανέργους καθώς και άτομα με αναπηρία. Στην Ελλάδα τα ποσοστά συμμετοχής των νέων και των γυναικών στην αγορά εργασίας κατά την υπό εξέταση περίοδο είναι χαμηλότερα από αυτά της ΕΕ-27 ενώ τα μέσα ποσοστά της συγκεκριμένης περιόδου είναι από τα χαμηλότερα μεταξύ των χωρών-μελών της ΕΕ-27.[ 26,2% για νέους ηλικίας 15-24 ετών και 51,2% για γυναίκες ηλικίας 15-74 ετών, αντίστοιχα. Αμφότερα τα ποσοστά είναι τα τρίτα χαμηλότερα στο μεταξύ των χωρών της ΕΕ-27.] Παρόμοια είναι η εικόνα και για τη μακροχρόνια ανεργία. Η Ελλάδα, σχεδόν όλη την υπό εξέταση περίοδο, εμφανίζει υψηλότερο ποσοστό μακροχρόνιας ανεργίας συγκριτικά με το μ.ο. της ΕΕ-27 και το μέσο ποσοστό μακροχρόνιας ανεργίας είναι το δεύτερο υψηλότερο μεταξύ των χωρών-μελών της ΕΕ-27.[ 57,1% για άτομα ηλικίας 15-74 ετών.] Συνεπώς, η περαιτέρω μείωση της ανεργίας και η μετάβαση σε καθεστώς αποτελεσματικής αγοράς εργασίας ή με άλλα λόγια η επίτευξη πλήρους απασχόλησης προϋποθέτει και τη διεύρυνση της συμμετοχής περισσοτέρων ατόμων στην αγορά εργασίας και την καλύτερη αντιστοίχιση των δεξιοτήτων τους με αυτές που αναζητά η αγορά εργασίας.
