Για δεκαετίες, στις ανεπτυγμένες οικονομίες τα τρόφιμα γίνονταν σταδιακά όλο και μικρότερο βάρος για τον οικογενειακό προϋπολογισμό, αφήνοντας περισσότερο διαθέσιμο εισόδημα για ταξίδια, εστίαση, ένδυση, ψυχαγωγία και άλλες καταναλωτικές δαπάνες. Αυτή η μακροχρόνια τάση ενδέχεται πλέον να φτάνει στο τέλος της.
Σε εκτενή έκθεσή της με τον χαρακτηριστικό τίτλο «The End of Cheap Food?», η UBS εκτιμά ότι η παγκόσμια οικονομία μπορεί να εισέρχεται σε μια περίοδο διαρθρωτικά υψηλότερου πληθωρισμού τροφίμων. Καθώς η βάση πάνω στην οποία διαμορφώνεται το κόστος παραγωγής τροφίμων μετακινείται υψηλότερα, το ζήτημα παύει να περιορίζεται στις πρόσκαιρες ανατιμήσεις που προκαλούνται από μια κακή σοδειά, ένα ακραίο καιρικό φαινόμενο ή μια διαταραχή στις εφοδιαστικές αλυσίδες.
Η UBS θέτει μάλιστα υπό αμφισβήτηση κατά πόσο ο μακροπρόθεσμος μέσος πληθωρισμός τροφίμων της προ Covid εποχής, περίπου 2,5%, εξακολουθεί να αποτελεί κατάλληλο σημείο αναφοράς. Στο επίκεντρο βρίσκονται πέντε δυνάμεις που, σύμφωνα με τον οίκο, μπορούν να διατηρήσουν τις πιέσεις στις τιμές σε υψηλότερα επίπεδα για χρόνια. Η κλιματική αλλαγή, η χαμηλή κερδοφορία των αγροτικών εκμεταλλεύσεων, τα αυστηρότερα πρότυπα ευζωίας των ζώων, το αυξανόμενο εργατικό κόστος και η περιορισμένη δυνατότητα της προσφοράς να ακολουθήσει την αύξηση της ζήτησης, διαμορφώνουν ένα εντελώς διαφορετικό τοπίο από αυτό που γνωρίζαμε.
Η κλιματική αλλαγή ανεβάζει τον λογαριασμό
Ο ισχυρότερος ίσως παράγοντας είναι και ο λιγότερο προβλέψιμος. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες και τα συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα αυξάνουν τόσο το κόστος όσο και τη μεταβλητότητα της αγροτικής παραγωγής.
Η UBS επικαλείται ακαδημαϊκή έρευνα σύμφωνα με την οποία η κλιματική αλλαγή από μόνη της θα μπορούσε να προσθέσει περίπου 0,9 έως 3,2 ποσοστιαίες μονάδες στον ετήσιο παγκόσμιο πληθωρισμό τροφίμων έως το 2035. Και αυτό πριν συνυπολογιστούν οι ευρύτερες επιπτώσεις στις εφοδιαστικές αλυσίδες.
Διαβάστε ακόμα - Έρχεται το πιο έντονο Ελ Νίνιο των τελευταίων 500 ετών
Οι καύσωνες του 2026 και η ανάπτυξη φαινομένου Ελ Νίνιο αποτελούν, σύμφωνα με την UBS, δύο από τα σημεία που πρέπει να παρακολουθούνται το επόμενο διάστημα. Στο μικροσκόπιο μπαίνουν μεταξύ άλλων καλαμπόκι, ρύζι, σιτάρι, φοινικέλαιο, καφές, ζάχαρη και σόγια.
Οι αγρότες δεν επενδύουν αρκετά
Το δεύτερο πρόβλημα βρίσκεται στην ίδια την οικονομική κατάσταση της αγροτικής παραγωγής. Η χαμηλή και ευμετάβλητη κερδοφορία περιορίζει τις επενδύσεις σε παραγωγική δυναμικότητα, τεχνολογία και ανθεκτικότερες υποδομές.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Ακόμη και όταν οι τιμές των τροφίμων ανεβαίνουν, η παραγωγή δεν μπορεί πάντοτε να ανταποκριθεί αρκετά γρήγορα. Η UBS θεωρεί ότι το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα εμφανές στην Ευρώπη και στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου οι πιέσεις στην κερδοφορία των αγροτικών εκμεταλλεύσεων περιορίζουν την ικανότητα της προσφοράς να αντιδρά σε μελλοντικά σοκ.
Ακριβότερα πρότυπα παραγωγής και εργατικό κόστος
Στο κόστος προστίθενται και οι αυστηρότερες απαιτήσεις για την ευζωία των ζώων, τη βιοασφάλεια, την ιχνηλασιμότητα και τις συνθήκες εκτροφής. Η UBS χρησιμοποιεί ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την πτηνοτροφία. Η μετάβαση σε χαμηλότερη πυκνότητα εκτροφής σημαίνει ότι οι ίδιες εγκαταστάσεις παράγουν μικρότερες ποσότητες, αυξάνοντας το κόστος ανά μονάδα παραγωγής.
Στο μεταξύ, οι μισθολογικές πιέσεις διατρέχουν ολόκληρη την αλυσίδα των τροφίμων, από την αγροτική παραγωγή και τη μεταποίηση, έως τα logistics, την εστίαση και το λιανεμπόριο.
Η UBS εκτιμά ότι η επίδραση είναι ιδιαίτερα έντονη στην Ευρώπη και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στις ΗΠΑ το εργατικό κόστος επίσης αυξάνεται, αλλά μέρος της πίεσης απορροφάται λόγω του ισχυρού ανταγωνισμού, ενώ σε άλλες περιοχές η παραγωγικότητα και η αυτοματοποίηση μπορούν να περιορίσουν μέρος της επιβάρυνσης.
Ευελιξία προσφοράς
Το πέμπτο κομμάτι του παζλ αφορά τη δυνατότητα του παγκόσμιου συστήματος τροφίμων να αυξάνει την παραγωγή όταν αυξάνεται η ζήτηση. Περιορισμοί στη διαθέσιμη γη, υποεπένδυση, κλιματική ευπάθεια και αυστηρότερες προδιαγραφές μειώνουν την ευελιξία της προσφοράς.
Παράλληλα, η επισιτιστική ασφάλεια αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα. Κυβερνήσεις και επιχειρήσεις δίνουν πλέον μεγαλύτερη έμφαση στην ασφάλεια του εφοδιασμού και λιγότερο στην εξασφάλιση του χαμηλότερου δυνατού κόστους. Μακροχρόνια συμβόλαια, δημιουργία αποθεμάτων και μεγαλύτερη εξάρτηση από εγχώριους ή περιφερειακούς προμηθευτές μπορούν να περιορίσουν τον κίνδυνο ελλείψεων, αλλά έχουν ως τίμημα ένα διαρθρωτικά ακριβότερο σύστημα παραγωγής και διανομής τροφίμων.
Η Ευρώπη μεταξύ των πιο εκτεθειμένων
Οι πιέσεις δεν αναμένεται να είναι ίδιες σε ολόκληρο τον κόσμο. Από τις οκτώ γεωγραφικές περιοχές που εξετάζει η UBS, η Ευρώπη είναι μεταξύ των πέντε που θα δεχθούν τις μεγαλύτερες πιέσεις.
Η Γηραιά Ήπειρος βρίσκεται αντιμέτωπη με πολλές από τις διαρθρωτικές πιέσεις, ενώ η μεγαλύτερη εξάρτηση από εισαγωγές και η περιορισμένη ευελιξία της προσφοράς αυξάνουν την έκθεσή της. Ταυτόχρονα, όμως, ο κατακερματισμός της αγοράς λιανικής περιορίζει τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να μετακυλίουν ανεμπόδιστα το υψηλότερο κόστος στους καταναλωτές.
Αλλάζει ο οικογενειακός προϋπολογισμός
Εδώ και σαράντα περίπου χρόνια, τα τρόφιμα καταλάμβαναν ολοένα μικρότερο μέρος των συνολικών δαπανών των νοικοκυριών στις μεγάλες ανεπτυγμένες αγορές. Αυτό άφηνε περισσότερο χώρο για προαιρετικές δαπάνες. Η UBS θεωρεί ότι ο επίμονα υψηλότερος πληθωρισμός τροφίμων μπορεί να αντιστρέψει εν μέρει αυτή την τάση.
Αυτό δημιουργεί κερδισμένους και χαμένους. Οι επιχειρήσεις λιανικής τροφίμων βρίσκονται μεταξύ εκείνων που μπορούν να ωφεληθούν, καθώς μεγαλύτερο μέρος του καταναλωτικού πορτοφολιού κατευθύνεται ξανά στα είδη διατροφής. Αντίθετα, προκύπτει μεγαλύτερος κίνδυνος για κατηγορίες όπως εστιατόρια και ξενοδοχεία, αναψυχή, ένδυση και άλλες προαιρετικές αγορές, καθώς τα νοικοκυριά αναγκάζονται να ανακατανείμουν τις δαπάνες τους.
Μπορεί η τεχνολογία να βοηθήσει;
Η τεχνολογία αποτελεί τη βασική δύναμη που θα μπορούσε να λειτουργήσει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Καλλιέργεια ακριβείας, βιοτεχνολογία και νέες ποικιλίες σπόρων, αυτοματισμοί, ρομποτική και τεχνολογίες κτηνοτροφίας μπορούν να αυξήσουν τις αποδόσεις και να περιορίσουν τις ανάγκες σε εργασία και άλλες εισροές.
Οι επενδύσεις σε νέες αγροτικές τεχνολογίες έχουν αυξηθεί κατακόρυφα την τελευταία πενταετία, ωστόσο η UBS δεν θεωρεί ότι η τεχνολογία αποτελεί ακόμη την απάντηση στο πρόβλημα. Οι υψηλές κεφαλαιακές απαιτήσεις, η τεχνική πολυπλοκότητα και οι αβέβαιες αποδόσεις επιβραδύνουν την υιοθέτηση των νέων λύσεων.
Από το Ορμούζ στο ράφι του σούπερ μάρκετ
Στην εξίσωση των ακριβότερων τροφίμων η UBS προσθέτει και έναν παράγοντα που τα τελευταία χρόνια γίνεται ολοένα πιο κρίσιμος, τη γεωπολιτική. Οι διαταραχές στις βασικές εμπορικές οδούς δεν επηρεάζουν μόνο τις άμεσες μεταφορές τροφίμων, αλλά μπορούν να μεταδοθούν σε ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής μέσω της ενέργειας, των μεταφορικών και κυρίως των λιπασμάτων.
Η UBS αναφέρεται ειδικά στα Στενά του Ορμούζ, την Ερυθρά Θάλασσα και τη Μαύρη Θάλασσα ως κομβικά σημεία όπου οι γεωπολιτικές αναταράξεις μπορούν να πολλαπλασιάσουν το κόστος, ιδιαίτερα όταν συμπίπτουν με ακραία καιρικά φαινόμενα ή με το Ελ Νίνιο. Η Ευρώπη θεωρείται ιδιαίτερα εκτεθειμένη, καθώς εμφανίζει υψηλή εξάρτηση από εισαγόμενη ενέργεια και λιπάσματα.
Με δεδομένο ότι το ένα τρίτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου λιπασμάτων διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ, μια παρατεταμένη διαταραχή στη συγκεκριμένη δίοδο μπορεί να αυξήσει το κόστος των αγροτικών εισροών πολύ πέρα από την περιοχή της Μέσης Ανατολής και, με χρονική υστέρηση, να περάσει στις τιμές των τροφίμων.
