Κοινοτικά κονδύλια 2028-34: Όταν τα δύσκολα γίνονται δυσκολότερα

Για όσους έχουμε την κακιά συνήθεια να αναζητούμε περισσότερες λεπτομέρειες αναφορικά με ευρωπαϊκά ζητήματα, η προηγούμενη Τετάρτη δεν ήταν μία καλή μέρα. Για κανένα. Πρώτον, για εμάς. Αλλά αυτό είναι το λιγότερο. Δεύτερον, για την ίδια την Ευρωπαϊκή Επιτροπή που καλούνταν να ξεκαθαρίσει την πρότασή της για τον επόμενο κοινοτικό προϋπολογισμό, ενόψει 2 με 2,5 χρόνων διαπραγμάτευσης. Και τρίτον για τους υπόλοιπους ευρωπαϊκούς θεσμούς, με πρώτο το Ευρωκοινοβούλιο που περίμενε με περίπου τέσσερις ώρες καθυστέρηση τον αρμόδιο Επίτροπο για να πάρει μία πρώτη ιδέα -και σίγουρα όχι ανάλυση μέσα από επίσημα έγγραφα- της πρότασης. Κι όμως, όλα θα μπορούσαν να είναι καλύτερα, αν η ενημέρωση ξεκινούσε δύο μέρες μετά, από την… Παρασκευή, όταν ανώτερη Ευρωπαία αξιωματούχος με απόλυτη γνώση της πρότασης έβαζε σε μία σειρά όσα όλοι οι υπόλοιποι επιχειρούσαμε να κάνουμε, με περιορισμένες δυνατότητες.

Το «δίκιο» και το «άδικο» για την Επιτροπή

Γνωρίζοντας πλέον ότι τα επόμενα 2 με 2,5 χρόνια διαπραγματεύσεων θα είναι εξαιρετικά δύσκολα και ο τελικός προϋπολογισμός θα είναι διαφορετικός από την υφιστάμενη πρόταση, καλό θα ήταν να παρατηρήσουμε τα γεγονότα από απόσταση.

Τι κλήθηκε να κάνει η Επιτροπή; Περίπου να τετραγωνίσει τον κύκλο. Δηλαδή: Να προετοιμάσει ένας προϋπολογισμό στον οποίο τα φειδωλά κράτη-μέλη δε θα επιβαρυνθούν περισσότερο, οι νέες σαφώς περισσότερες ανάγκες της Ευρώπης θα ληφθούν ουσιαστικά υπόψη, τα δανεικά του Ταμείου Ανάκαμψης θα αποπληρωθούν και τέλος οι Περιφέρειες και οι αγρότες δε θα χάσουν τα κεκτημένα τους. Αν σταματούσαμε εδώ, με απόλυτη ειλικρίνεια θα σας έλεγα ότι η Επιτροπή πρότεινε μάλλον ό,τι καλύτερο μπορούσε. Ωστόσο προσέθεσε -εύλογα για ορισμένους, αυταρχικά για άλλους- άλλη μία παράμετρο που τα έκανε όλα δυσκολότερα. Αυτή του «μεγάλου αφεντικού». Θα ήταν η ίδια που θα είχε το «πάνω χέρι» στο νεοσύστατο και καθοριστικό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας ή τουλάχιστον σε 451 δισ. ευρώ εκ του συνόλου των κονδυλίων του (πρόκειται το λεγόμενο πλέον και «Ταμείο Ντράγκι» όπως το αντιλαμβάνεται η ίδια η Κομισιόν). Για να το περιγράψουμε ευρύτερα, με όρους διαχείρισης κονδυλίων, η επιμερισμένη διαχείριση μεταξύ κρατών-μελών και Επιτροπής από 65% σήμερα, προτείνεται να πέσει στο 44%.

Με δεδομένο ότι οποιαδήποτε πρόταση κι αν κατέθετε η Επιτροπή, οι «χαμένοι» θα ήταν αρκετοί, αυτό οδήγησε την τελευταία διετία την Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν να εμπιστευθεί έναν εξαιρετικά κλειστό κύκλο ανθρώπων και μόνο εκείνοι να έχουν το σύνολο της πληροφορίας. Ακόμα κι αυτό -καθώς δεν είχε ανοίξει επισήμως η διαπραγμάτευση- δε θα μας ξένιζε αν το τελευταίο δίμηνο είχαν γίνει οι απαραίτητες επαφές με το ίδιο το Κολλέγιο των Επιτρόπων και τα υπόλοιπα ευρωπαϊκά όργανα. Κι αυτό κατέστη σαφές από τη βιασύνη των συζητήσεων της περασμένης Τετάρτης στο Berlaymont και τις αγχώδεις παρουσιάσεις που ακολούθησαν.

Όταν τα νούμερα… μπαίνουν στη θέση τους

Την ώρα που το insider προσπαθούσε να κάνει… ταμείο είτε λίγες ώρες μετά τις ανακοινώσεις είτε την επόμενη μέρα (και ειρήσθω εν παρόδω δικαιώθηκε), η ίδια η Επιτροπή έβαζε την Παρασκευή τα πράγματα σε μία σειρά. Τα 2 τρις της πρότασης του νέου Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου 2028-2034 δεν αλλάζουν δραματικά τα μεγέθη που γνωρίζαμε ως σήμερα, αν συνυπολογίσουμε τον πληθωρισμό και την αποπληρωμή των δανείων του Next Generation EU που αφορούν στη συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Και τα πρόσθετα κονδύλια τα οποία από το 1,13% του ευρωπαϊκού GNI μάς φέρνουν στο 1,15% του προτεινόμενου προέρχονται ουσιαστικά από τους υφιστάμενους και νέους ιδίους πόρους. Πρακτικά για να καταλήξουμε στη σύγκριση αυτή, έγιναν οι απαραίτητες αναγωγές σε τιμές 2025. Κατά συνέπεια, γίνεται αντιληπτό ότι και τα αντίστοιχα κονδύλια που κατευθύνονται στα κράτη – μέλη δεν έχουν ιδιαίτερες διαφορές σε σχέση με την τρέχουσα περίοδο, με δεδομένο ότι τα κριτήρια δε διαφοροποιούνται στη βάση τους. Σε ό,τι αφορά την περιβόητη απλοποίηση των διαδικασιών, δύσκολα μπορεί να διαφωνήσει κανείς με τη λογική της απαλοιφής πολλαπλών κονδυλίων για τον ίδιο σκοπό ή της μείωσης του δαιδάλου των προγραμμάτων (από 52 προτείνονται 16 και συνολικά οι 7 κεντρικοί πυλώνες / boxes χρηματοδότησης γίνονται 4). Αρκεί η αλλαγή να είναι ουσιαστική και όχι απλώς μία ανακατανομή γραφείων σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο…

Η μάχη των εθνικών πλάνων, το Ευρωκοινοβούλιο του και οι Περιφέρειες

Εδώ θα ξεκινήσουμε από μία αποστροφή της Ευρωπαίας αξιωματούχου που βάζει τα πράγματα σε μία σειρά: «Εμείς μιλάμε και με τις κυβερνήσεις και με τις Περιφέρειες αναλόγως περιεχομένου των εθνικών πλάνων… Πλέον όμως οι εκταμιεύσεις θα γίνονται με βάση στόχους και όχι με τιμολόγια». Αυτή η αποστροφή έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς οποιαδήποτε κι αν είναι η εξέλιξη των διαπραγματεύσεων οι Περιφέρεις -σε συνεννοήσεις με τις κυβερνήσεις, οφείλουν να είναι έτοιμες να ενταχθούν, ως Περιφερειακά Κεφάλαια / chapters- εντός των εθνικών πλάνων. Ειδικά για χώρες όπως η Ελλάδα που συνεχίζουν να διαθέτουν φτωχές περιφέρειες και συνεπώς εντάσσονται στην προβλεπόμενη διάθεση των 218 δισ. ευρώ για τις πλέον αδύναμες πανευρωπαϊκά, αυτό αποτελεί προτεραιότητα. Επίσης, η ένταξη περιφερειακών έργων στο εθνικό πλάνο της κεντρικής διακυβέρνησης έναντι μεταρρυθμίσεων χρήζει προσοχής. Μία σημείωση: για τη χώρα μας, δεν έχει μεγάλη σημασία ο εκλογικός κύκλος των Περιφερειών. Οι επόμενες εκλογές για την τοπική αυτοδιοίκηση στην Ελλάδα θα διεξαχθούν το 2029. Συνεπώς, ακόμα κι αν τα εθνικά πλάνα κατατεθούν στο τέλος του 2027 (μετά τις επόμενες εκλογές όποτε κι αν γίνουν) είναι προς το συμφέρον τους να παρακολουθήσουν και να ακολουθήσουν από τώρα τις αλλαγές του μοντέλου διαχείρισης των κοινοτικών κονδυλίων.

Αναφορικά με τον σχεδιασμό των εθνικών πλάνων και σύμφωνα με την πρόταση της Επιτροπής, η διαδικασία περιλαμβάνει αρκετές πτυχές γνώριμες στα κράτη-μέλη. Κατ’ αρχάς, η ίδια η Επιτροπή θα θέσει αφενός του κοινούς Ευρωπαϊκούς στόχους και αφετέρου θα ενημερώσει τα κράτη-μέλη για τις προτεραιότητες στις οποίες πρέπει να εστιάσουν οι μεταρρυθμίσεις που θα κληθούν να περιλάβουν στα πλάνα τους. Αυτές πρακτικά είναι γνωστές από τις συστάσεις της Επιτροπής στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου και στην περίπτωση της Ελλάδας φαίνεται -τουλάχιστον στην παρούσα φάση- να υπάρχει σε σημαντικό βαθμό και συναντίληψη). Στη συνέχεια τα κράτη-μέλη θα προτείνουν τα πλάνα τους ανάλογα και με τις δικές τους ανάγκες.

Έχει επίσης ιδιαίτερη σημασία ότι στην πρότασή της η Επιτροπή ξεφεύγει από τη λογική του «ενός σχεδίου χρηματοδοτήσεων που περιλαμβάνει άπαντες» και συνυπολογίζει τις ιδιαίτερες -προς χρηματοδότηση- ανάγκες των κρατών μελών. Συχνά π.χ. η Επιτροπή δεν χρηματοδοτούσε έργα βασικών περιφερειακών υποδομών, υποθέτοντας -συνήθως δικαίως- ότι τέτοιες χρηματοδοτήσεις έχουν προχωρήσει και ολοκληρωθεί στο παρελθόν. Ωστόσο, η πραγματικότητα που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε είναι διαφορετική. Υπάρχουν περιφέρειες που για διάφορους λόγους υπολείπονται αρκετά του μέσου όρου. Δίδεται λοιπόν η ευχέρεια στα κράτη μέλη να επιλέξουν εκείνα το «σημείο εκκίνησης» κατά περίπτωση. Σημείωση: τα αρχικά πλάνα που θα κατατεθούν από τα κράτη-μέλη θα αφορούν στο 75% της χρηματοδότησης που τους αναλογεί και θα αναθεωρούνται κατά τη διάρκεια της περιόδου 2028-2034.

Ολοκληρώνοντας -για την ώρα- καταγράφουμε την αντίδραση της Επιτροπής στα εν πολλοίς δίκαια σχόλια από πλευράς Ευρωκοινοβουλίου για αποκλεισμό του σε διαδικασίες διανομής κοινοτικών πόρων σε περιόδους κρίσης μέσω της ενεργοποίησης του άρθρου 122 της Συνθήκης της ΕΕ. Πλέον η Κομισιόν παίρνει θέση και μάλιστα προωθημένη, βάζοντας άπαντες στο παιχνίδι. Με δεδομένο ότι οι κρίσεις είναι η… νέα κανονικότητα, προτείνει ένα κονδύλι-μαξιλάρι 400 δισ. να υπάρχει στο Ταμείο και να διατίθεται ως δάνειο στα κράτη – μέλη που το χρειάζονται (θα πληρώνουν τους τόκους). Ωστόσο, για τη θέσπιση του εν λόγω Ταμείου, η Επιτροπή ζητά να ακολουθηθεί διαδικασία αντίστοιχη με αυτή της αλλαγής της Συνθήκης. Προϋποθέτει δηλαδή τη συμφωνία των κρατών μελών (και σε επίπεδο εθνικό, με κοινοβουλευτικές διαδικασίες όπου απαιτείται) καθώς και αυτής του Ευρωκοινοβουλίου. Η πρόταση προφανώς συνάδει με τις απαιτήσεις του Κοινοβουλίου, ωστόσο δεν είναι το ίδιο βολική για τους net givers (φειδωλούς) που θα κληθούν να εγκρίνουν τη χρηματοδότηση.