Ο προβληματισμός αναφορικά με τη «διαρροή εγκεφάλων» (brain drain) και οι συζητήσεις που αυτός προκαλεί, παραμένει πάντα επίκαιρος. Σε συνδυασμό με τις προσπάθειες σχεδιασμού και υλοποίησης πολιτικών που θα επέτρεπαν «αναστροφή» των ροών (brain gain), το θέμα διατηρείται, λόγω της οικονομικής και κοινωνικής του σημασίας, μεταξύ των «προτεραιοτήτων πολιτικής». Ο προβληματισμός και η συζήτηση, σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις, αφορά κυρίως τις «διαρροές εγκεφάλων» προς χώρες άλλες από αυτές από τις οποίες τα άτομα υψηλών επιστημονικών «προδιαγραφών» κατάγονται και στις οποίες πιθανότατα έκαναν μεγάλο μέρος των σπουδών τους και απέκτησαν, πιθανώς, μέρος, των επαγγελματικών τους εμπειριών! (βλέπε άρθρο μας εδώ).
Προκειμένου πάντως να αντιληφθούμε πλήρως την ουσία του «προβλήματος», θα πρέπει να διακρίνουμε δύο τύπους αποφάσεων οι οποίες, συνδυασμένες, οδηγούν, τόσο στη δημιουργία του, όσο και στην ευχέρεια η την δυσκολία επίλυσής του.
Ο 1ος τύπος αποφάσεων αφορά τον όγκο και την σύνθεση της δημόσιας επένδυσης που γίνεται στην παιδεία για ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού της χώρας, τόσο για προαγωγή της γνώσης γενικά, όσο και για ανάπτυξη και καλλιέργεια δεξιοτήτων αξιοποιήσιμων στις παραγωγικές διαδικασίες. Ο επενδυτής – το κοινωνικό σύνολο δηλαδή, προσδοκά ότι, σε βάθος χρόνου, όταν το εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό ενταχθεί στην «παραγωγή», η επένδυση θα οδηγήσει σε δημιουργία «ροών οφέλους» για την οικονομία της χώρας και το κοινωνικό σύνολο. Σταδιακά, δηλαδή, τα ποσά που επενδύθηκαν θα ανακτώνται και μάλιστα, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, έντοκα!
Ο 2ος τύπος αποφάσεων αφορά ατομικές επιλογές των πολιτών που έμμεσα έγιναν «αποδέκτες» της δημόσιας επένδυσης στην παιδεία και ωφελήθηκαν από αυτήν - συνήθως μάλιστα χωρίς υποχρέωση επιστροφής, με τον ένα η τον άλλο τρόπο, του κόστους της επένδυσης. Διαπιστώνουν οι ίδιοι, πόσο και πως αποτιμάται η αναβαθμισμένη ικανότητά τους για προσφορά υπηρεσιών «υψηλής αξίας», σε εναλλακτικές χρήσεις, σε διάφορους τομείς, τόπους και τύπους δυνητικών «εργοδοτών». Και, σε συνάρτηση με την ζήτηση για τις υπηρεσίες τους αυτές, διαμορφώνεται τελικά η αμοιβή τους!
Η προοπτική «διαρροής» εμφανίζεται όταν οι εκτιμήσεις και οι προσδοκίες από τον 1ο τύπο επενδύσεων, δεν εναρμονίζονται με τις επιλογές του 2ου τύπου αποφάσεων! Όταν δηλαδή, η κατάσταση στην αγορά υπηρεσιών δείξει ότι οι εκτιμήσεις για την απόδοση των δημόσιων επενδύσεων που περιγράψαμε δεν επαληθεύονται! Και η αιτία γι’ αυτό είναι οτι το προϊόν των επενδύσεων, οι υψηλής αξίας γνώσεις και δεξιότητες, κρίθηκε σκόπιμο από τους φορείς τους (2ος τύπος επενδύσεων) να μεταφερθούν για αξιοποίηση σε τόπο άλλον από αυτόν από τον οποίο αντλήθηκαν οι πόροι για την απόκτησή τους!
Διερεύνηση των φαινομένων αυτού του τύπου, έχει δείξει ότι το μεγαλύτερο μέρος του ενδιαφέροντος και των διλημμάτων πολιτικής, αφορά κυρίως τις διεθνείς μετακινήσεις επιστημόνων. Τότε, η διαπίστωση αναντιστοιχίας μεταξύ του «ποιος πληρώνει» και του «ποιος επωφελείται» φορτίζει την σχετική συζήτηση και με στοιχεία διεκδίκησης «εθνικών κεκτημένων»!
Η συγκεκριμένη ωστόσο αναντιστοιχία δεν είναι απαραίτητο να συνδέεται με διεθνείς μόνο μετακινήσεις επιστημόνων! Εξίσου σοβαρά προβλήματα αναποτελεσματικής διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού «υψηλών προδιαγραφών», μπορούν κάλλιστα να εμφανιστούν και σε τομείς της εγχώριας οικονομίας! Στον βαθμό μάλιστα που μια τέτοια κατάσταση συνδέεται με απογοήτευση και δυσαρέσκεια του φορέα των προσόντων αυτών, κινητοποιείται το ενδιαφέρον του για αναζήτηση και, εφόσον εμφανιστεί κατάλληλη ευκαιρία, για αξιοποίησή της και «διαρροή» εκτός της χώρας! Αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αρχικά ως «brain drain εσωτερικού», μπορεί να εξελιχθεί σε ενεργοποίηση της απόφασης για διαρροή στο εξωτερικό! Με ανάλογο τρόπο, οι συνθήκες απασχόλησης αυτών των ατόμων στην εγχώρια αγορά, επηρεάζουν και τις αποφάσεις άλλων ατόμων αντίστοιχου επιπέδου, που εξετάζουν την σκοπιμότητα επιστροφής τους στην Ελλάδα, μεταφέροντας βεβαίως, προς αξιοποίηση, τις γνώσεις και την εμπειρία τους. Κύριες αξιόπιστες πηγές πληροφόρησής τους αποτελούν, ίσως και κατά προτεραιότητα, συνάδελφοι τους που εργάστηκαν η εξακολουθούν να εργάζονται σε εγχώριους φορείς. Μεταξύ «ενθουσιώδους παρότρυνσης» και «πειστικής αποτροπής», οι ενδιαφερόμενοι θα σχηματίσουν δική τους άποψη για τα περαιτέρω! Όπως και για πολλές άλλες αποφάσεις, αυτές που αφορούν το brain drain προς το εξωτερικό, όπως και την αντίστροφή ροή του brain gain, από το εξωτερικό, επηρεάζονται καίρια από καταστάσεις στο εσωτερικό της χώρας. Για τον λόγο αυτό, τα μέτρα πολιτικής και οι μεταρρυθμίσεις που σχεδιάζονται πρέπει να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη και αυτές τις εξαρτήσεις!
Στο τελευταίο τμήμα του Άρθρου, θα αναφερθούμε σε ενδεικτικές περιπτώσεις δύο συγκεκριμένων τομέων της οικονομίας, όπου, όπως διαπιστώνεται, αναδύονται σταδιακά τάσεις αυτού που χαρακτηρίσαμε «brain drain εσωτερικού». Χωρίς έγκαιρη αντιμετώπιση των αιτίων που δημιουργούν τις τάσεις αυτές, δεν θα είναι εύκολο να αποτραπούν τελικά «διαρροές προς το εξωτερικό» και, όπως εξηγήσαμε, θα επηρεαστεί αρνητικά και η αποτελεσματικότητα της, μέσω σειράς κινήτρων, εκστρατείας για επιστροφή επιστημόνων από το εξωτερικό.
Οι τομείς που επιλέξαμε είναι: (α) ο Δημόσιος τομέας – Κεντρική Διοίκηση και εποπτευόμενοι Οργανισμοί και (β) ο τομέας των Επιχειρήσεων και ειδικότερα αυτών μορφής ΑΕ.
Η προσέλκυση και «συγκράτηση» ατόμων υψηλής εξειδίκευσης και εμπειρίας στον Δημόσιο Τομέα αποτελεί πρόκληση για τη χώρα μας, δεδομένων των μονίμως περιορισμένων μισθολογικών περιθωρίων και της, για διάφορους λόγους, δυσκαμψίας στη διαχείριση προσωπικού, ιδιαίτερα μάλιστα προσωπικού υψηλών προσόντων και δυνατοτήτων ουσιαστικής προσφοράς. Για να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο της «εσωτερικής διαρροής εγκεφάλων» και να βελτιωθεί η ελκυστικότητα του τομέα για άτομα υψηλής εξειδίκευσης και εμπειρίας, θα μπορούσε να εξεταστεί η δυνατότητα εφαρμογής μεταρρυθμίσεων, όπως, ενδεικτικά, οι εξής:
-Ειδικά καθεστώτα αμοιβών για θέσεις υψηλής εξειδίκευσης
-Έκτακτη εφάπαξ αμοιβή μετά την παρέλευση ελάχιστου χρόνου παραμονής (π.χ. 3 ή 5 έτη).
-Ευέλικτες μορφές εργασίας (π.χ. Τηλεργασία, Μερική απασχόληση)
-Προσαρμογή και αξιοποίηση της «ενδοεπιχειρηματικότητας» (intrapreneurship), από άτομα η ομάδες που αναλαμβάνουν σχεδιασμό και συνολική υλοποίηση συγκεκριμένων έργων ενδιαφέροντος του Δημόσιου οργανισμού, με εφαρμογή «ιδιωτικο-οικονομικών» κριτηρίων για αποφάσεις και για αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.
Στην περίπτωση των Επιχειρήσεων, οι παρατηρήσεις μας αφορούν ειδικότερα τις δυνατότητές τους να προσελκύουν και να αξιοποιούν συμβουλευτικού χαρακτήρα υπηρεσίες επιστημόνων, από τη Ελλάδα η και το εξωτερικό, με ειδικές γνώσεις και εμπειρίες. Αυτοί δεν θα εντάσσονται στο στελεχιακό δυναμικό, για το οποίο βέβαια η επιχείρηση μπορεί να εφαρμόσει διάφορους τρόπους συγκράτησης όσων ήδη απασχολεί η την προσέλκυση νέων. Αναφερόμαστε ειδικότερα σε επιστήμονες των οποίων η «απασχόληση» θα εκφράζεται με την συμμετοχή τους στο Διοικητικό Συμβούλιο της εταιρείας, ως Ανεξάρτητα και Μη-Εκτελεστικά μέλη του και, μέσω αυτής, με διοχέτευση συμβουλών σε θέματα της ειδικότητας τους. Θα είναι βέβαια ενήμεροι για την γενική στρατηγική της επιχείρησης, τους στόχους, τις επιδιώξεις και τις αγορές της, χωρίς ωστόσο εμπλοκή στην λειτουργία της και τις σχετικές με αυτήν αποφάσεις και ενέργειες.
Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες των οποίων τις περιπτώσεις έχουμε μελετήσει, οι προβλέψεις της νομοθεσίας που αφορούν τα ανεξάρτητα και μη-εκτελεστικά μέλη ΔΣ, είναι, υπό προϋποθέσεις, πιθανό να καταλήξουν να τους αποδίδονται νομικές ευθύνες, ακόμη και όταν δεν εμπλέκονται οι ίδιοι στην διαχείριση! Αυτό προφανώς οδηγεί σε σοβαρές επιφυλάξεις όσων θα είχαν ενδιαφέρον να αποδεχθούν τέτοιους ρόλους, με πρόθεση και δυνατότητες ουσιαστικής συμβολής στην ανάπτυξη της ανταγωνιστικότητας και της αποδοτικότητας των επιχειρήσεων. Με άλλον ένα τρόπο, σύμφωνα και με όσα αναφέρθηκαν ήδη, εμφανίζονται προϋποθέσεις «brain drain εσωτερικού», με πιθανές παρενέργειες και προεκτάσεις που επίσης συζητήθηκαν.
Η ελληνική νομολογία έχει αποφανθεί ότι, ακόμα και τα μη-εκτελεστικά μέλη των ΔΣ, μπορεί να θεωρηθούν υπεύθυνοι για αποφάσεις και ενέργειες των στελεχών της επιχείρησης. Αυτή η αντιμετώπιση, μπορεί να αποδοθεί σε αδυναμία η και σε απροθυμία των ελεγκτικών οργάνων, ακόμα και των δικαστηρίων, να διερευνούν και να διαπιστώνουν τις πραγματικές συνθήκες λειτουργίας των μη-εκτελεστικών μελών ΔΣ και, ανάλογα, να καταλογίζουν ευθύνες! Η κατάσταση αυτή έχει, διαπιστωμένα, κάνει πολλούς εξειδικευμένους επιστήμονες, τόσο του εσωτερικού, όσο και του εξωτερικού, ιδιαίτερα επιφυλακτικούς στο να αποδεχτούν θέσεις σε Διοικητικά Συμβούλια εταιρειών και να προσφέρουν εξειδικευμένες υπηρεσίες που θα μπορούσαν, με διάφορους τρόπους, να τονώσουν την ανταγωνιστικότητα και τις προοπτικές ανάπτυξής τους.
Συμπερασματικά, θα επισημάνουμε ότι το γενικότερο θέμα των «διαρροών εγκεφάλων» (brain drain) διατηρείται σε πολλές χώρες, μεταξύ των «προτεραιοτήτων πολιτικής». Επιπλέον, η αναντιστοιχία μεταξύ της πηγής των πόρων που επενδύθηκαν στην εκπαίδευση πολλών από τους «διαρρέοντες» επιστήμονες και του τόπου όπου τελικά αυτοί αξιοποιούνται, φορτίζει τις σχετικές συζητήσεις και προσδίδει, στις προσπάθειες αντιστροφής των ροών, ιδιαίτερη ένταση!
Το Άρθρο σημειώνει ότι, στα αίτια στα οποία συστηματικά αποδίδονται οι αποφάσεις μετακίνησης επιστημόνων εκτός Ελλάδος, ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι συνθήκες απασχόλησης και αξιοποίησής τους στην εγχώρια αγορά εργασίας. Το «brain drain εσωτερικού», όπως το χαρακτηρίσαμε, αποτελεί, στον βαθμό που δεν αντιμετωπίζεται με κατάλληλες μεταρρυθμίσεις και καινοτομίες στην διαχείριση του εγχώριου υψηλών προδιαγραφών ανθρώπινου δυναμικού, «προπομπό» διαρροών προς άλλες χώρες! Ατομικές αποφάσεις, που αφορούν το brain drain προς το εξωτερικό, όπως και την αντίστροφη ροή του brain gain από το εξωτερικό, επηρεάζονται ουσιαστικά από καταστάσεις στο εσωτερικό της χώρας. Για τον λόγο αυτό τα μέτρα πολιτικής και οι μεταρρυθμίσεις που σχεδιάζονται πρέπει να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη και αυτές τις εξαρτήσεις. Στο Αρθρο αναφέρθηκαν ενδεικτικά δύο επιλεγμένοι τομείς (Δημόσιο και Εταιρείες μορφής ΑΕ), στους οποίους χαρακτηριστικές αδυναμίες στην διαχείριση του επιστημονικού δυναμικού της χώρας (π.χ. μισθολογικές ακαμψίες, ανελαστικές μορφές απασχόλησης, απροθυμία προσαρμογής του νομικού πλαισίου για ειδικές περιπτώσεις επιστημονικού προσωπικού και συμβούλων επιχειρήσεων), τροφοδοτούν τάσεις «διαρροής επιστημόνων» και αποθαρρύνουν την επιστροφή και επανένταξή τους στο δυναμικό της χώρας και την αξιοποίηση των υπηρεσιών τους για τόνωση της ανταγωνιστικότητας και για ανάπτυξη.
