Υπεύθυνος για έναν στους έξι θανάτους είναι ο καρκίνος, σύμφωνα με τη νέα έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). Συνολικά, τα νεοπλασματικά νοσήματα ευθύνονταν για σχεδόν 10 εκατομμύρια θανάτους το 2024, με τους πιο συνηθισμένους καρκίνους να περιλαμβάνουν τον καρκίνο του πνεύμονα, του μαστού, του παχέος εντέρου και του ορθού και του προστάτη.
Σύμφωνα με τα ευρήματα της έκθεσης του 2026, το 25% των θανάτων από καρκίνο οφείλονται στη χρήση καπνού, την κατανάλωση αλκοόλ, τον υψηλό δείκτη μάζας σώματος, τη χαμηλή πρόσληψη φρούτων και λαχανικών και την έλλειψη σωματικής δραστηριότητας. Δηλαδή υπαίτιοι είναι τροποποιήσιμοι παράγοντες. Επιπλέον, η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για καρκίνο του πνεύμονα.
Οι λοιμώξεις που προκαλούν καρκίνο, όπως είναι ο ιός των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV) και η ηπατίτιδα, ευθύνονται για περίπου το 30% των περιπτώσεων καρκίνου στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, εκεί όπου υπάγεται και η πατρίδα μας. Ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων συνδέεται με 10 μορφές καρκίνου και η ηπατίτιδα με τον καρκίνο του ήπατος.
Πολλοί καρκίνοι μπορούν να θεραπευτούν εάν ανιχνευθούν έγκαιρα και αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά. Στην αντίθετη περίπτωση, προλαβαίνουν να κάνουν μεταστάσεις, με τις εκτεταμένες μεταστάσεις να αποτελούν κύρια αιτία θανάτου από καρκίνο.
Ο αντίκτυπος των συχνότερων μορφών καρκίνου
Όπως προαναφέρθηκε στην έκθεση, ο καρκίνος ευθύνεται για σχεδόν 10 εκατομμύρια θανάτους το 2024, έναν αριθμό σχεδόν ίσο με τον πληθυσμό της Ελλάδας . Οι πιο συχνές μορφές καρκίνου το 2024 ήταν κατά σειρά ο καρκίνος του πνεύμονα, του μαστού, του παχέος εντέρου, του προστάτη, του δέρματος, και του στομάχου. Αναλυτικά καταγράφηκαν 2,6 εκατομμύρια νέα περιστατικά καρκίνου του πνεύμονα, 2,4 εκατομμύρια νέα περιστατικά καρκίνου του μαστού, 2 εκατ. νέα περιστατικά καρκίνου του παχέος εντέρου και ορθού, 1,5 εκατ. νέα περιστατικά καρκίνου του προστάτη, 1,1 εκατ. νέα περιστατικά καρκίνου του δέρματος (μη μελάνωμα) και 1 εκατ. νέα περιστατικά καρκίνο του στομάχου.
Η θνησιμότητα του καρκίνου
Αναφορικά με τη θνησιμότητα, από όλες τις μορφές καρκίνου, ο καρκίνος του πνεύμονα είναι ο πιο φονικός. Αναλυτικά, το 2024 καταγράφηκαν 1,86 εκατομμύρια θάνατοι από καρκίνο του πνεύμονα, 918.000 θάνατοι από καρκίνο του παχέος εντέρου και του ορθού, 732.000 θάνατοι από καρκίνο του ήπατος, 694.000 θάνατοι από καρκίνο του μαστού και 642.000 θάνατοι από καρκίνο του στομάχου.
Οι πιο συνηθισμένοι καρκίνοι ποικίλλουν μεταξύ των χωρών και ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας είναι ο πιο συνηθισμένος καρκίνος μεταξύ των γυναικών σε 26 χώρες, κυρίως στην υποσαχάρια Αφρική και σε μέρη της Νότιας και Κεντρικής Αμερικής, της Μελανησίας και της Νοτιοανατολικής Ασίας.
Παιδικός καρκίνος
Ο καρκίνος δεν απειλεί μόνο τους ενήλικους. Αποτελεί παράλληλα, κύρια αιτία θανάτου για παιδιά και εφήβους. Κάθε χρόνο, περίπου 400.000 παιδιά και έφηβοι ηλικίας 0–19 ετών αναπτύσσουν καρκίνο.
Καρκινογόνες ουσίες
Ο καρκίνος προκύπτει από τον μετασχηματισμό φυσιολογικών κυττάρων σε καρκινικά κύτταρα σε μια διαδικασία πολλαπλών σταδίων που γενικά εξελίσσεται από μια προκαρκινική βλάβη σε έναν κακοήθη όγκο. Αυτές οι αλλαγές είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ των γενετικών παραγόντων ενός ατόμου και τριών κατηγοριών εξωτερικών παραγόντων, όπως:
• φυσικές καρκινογόνες ουσίες, όπως η υπεριώδης και η ιονίζουσα ακτινοβολία
• χημικές καρκινογόνες ουσίες, όπως ο αμίαντος, συστατικά του καπνού, το αλκοόλ, η αφλατοξίνη (μολυσματική ουσία τροφίμων) και το αρσενικό (μολυσματική ουσία πόσιμου νερού) και
• βιολογικά καρκινογόνα, όπως λοιμώξεις από ορισμένους ιούς, βακτήρια ή παράσιτα.
Ο ΠΟΥ, μέσω του οργανισμού έρευνας για τον καρκίνο, του Διεθνούς Οργανισμού Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC), διατηρεί μια ταξινόμηση των καρκινογόνων παραγόντων.
Η συχνότητα εμφάνισης καρκίνου αυξάνεται δραματικά με την ηλικία, πιθανότατα λόγω της σωρευτικής έκθεσης σε παράγοντες κινδύνου που αυξάνονται με την ηλικία. Η συνολική συσσώρευση κινδύνου συνδυάζεται με την τάση οι μηχανισμοί κυτταρικής επιδιόρθωσης να είναι λιγότερο αποτελεσματικοί καθώς ένα άτομο μεγαλώνει.
Παράγοντες κινδύνου
Η χρήση καπνού, η κατανάλωση αλκοόλ, η ανθυγιεινή διατροφή, η έλλειψη σωματικής άσκησης και η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελούν παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο και άλλες μη μεταδοτικές ασθένειες.
Ορισμένες χρόνιες λοιμώξεις αποτελούν παράγοντες κινδύνου για καρκίνο. Αυτό αποτελεί ιδιαίτερο πρόβλημα στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Περίπου το 10% των καρκίνων που διαγνώστηκαν το 2022 παγκοσμίως αποδίδονταν σε καρκινογόνες λοιμώξεις, συμπεριλαμβανομένου του Helicobacter pylori (του έλκους του στομάχου), του ιού των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV), του ιού της ηπατίτιδας Β, του ιού της ηπατίτιδας C και του ιού Epstein-Barr της λοιμώδους μονοπυρήνωσης.
Οι ιοί της ηπατίτιδας Β και C και ορισμένοι τύποι HPV αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του ήπατος και του τραχήλου της μήτρας, αντίστοιχα. Η μόλυνση από τον ιό HIV αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του τραχήλου της μήτρας έξι φορές και αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης επιλεγμένων άλλων καρκίνων, όπως το σάρκωμα Kaposi.
Μείωση του σωματικού βάρους
Περίπου το 38% των καρκίνων μπορούν σήμερα να προληφθούν αποφεύγοντας τους παράγοντες κινδύνου και εφαρμόζοντας τις υπάρχουσες στρατηγικές πρόληψης που βασίζονται σε τεκμηριωμένα στοιχεία. Το βάρος του καρκίνου μπορεί επίσης να μειωθεί μέσω της έγκαιρης ανίχνευσης του καρκίνου και της κατάλληλης θεραπείας και φροντίδας των ασθενών που αναπτύσσουν καρκίνο. Πολλοί καρκίνοι έχουν υψηλές πιθανότητες ίασης εάν διαγνωστούν έγκαιρα και αντιμετωπιστούν κατάλληλα.
Πρόληψη του καρκίνου
Ο κίνδυνος καρκίνου μπορεί να μειωθεί με:
• Την αποφυγή χρήσης προϊόντων καπνού
• Τη διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους·
• Την υγιεινή διατροφή
• Τη σωματική δραστηριότητα
• Την αποφυγή της κατανάλωσης αλκοόλ
• Τον εμβολιασμό κατά του HPV και της ηπατίτιδας Β
• Την αποφυγή έκθεσης σε υπεριώδη ακτινοβολία (η οποία προκύπτει κυρίως από την έκθεση στον ήλιο και σε συσκευές τεχνητού μαυρίσματος)
• Τη διασφάλιση της ασφαλούς και κατάλληλης χρήσης της ακτινοβολίας στην υγειονομική περίθαλψη (για διαγνωστικούς και θεραπευτικούς σκοπούς)
• Την ελαχιστοποίηση της επαγγελματικής έκθεσης σε ιονίζουσα ακτινοβολία
• Τη μείωση της έκθεσης σε ρύπανση του εξωτερικού αέρα και της ρύπανσης του εσωτερικού αέρα, συμπεριλαμβανομένου του ραδονίου (ένα ραδιενεργό αέριο που παράγεται από τη φυσική αποσύνθεση του ουρανίου, το οποίο μπορεί να συσσωρευτεί σε κτίρια, συμπεριλαμβανομένων κατοικιών, σχολείων και χώρων εργασίας).
Προληπτικός έλεγχος
Ο προληπτικός έλεγχος στοχεύει στον εντοπισμό ατόμων με ευρήματα που υποδηλώνουν συγκεκριμένο καρκίνο ή προκαρκινική κατάσταση, προτού εμφανίσουν συμπτώματα. Όταν εντοπιστούν ανωμαλίες κατά τον προληπτικό έλεγχο, θα πρέπει να ακολουθήσουν περαιτέρω εξετάσεις για την οριστική διάγνωση, καθώς και παραπομπή για θεραπεία εάν αποδειχθεί η παρουσία καρκίνου.
Τα προγράμματα προληπτικού ελέγχου είναι αποτελεσματικά για ορισμένους αλλά όχι για όλους τους τύπους καρκίνου και γενικά είναι πολύ πιο περίπλοκα και απαιτούν πολλούς πόρους από την έγκαιρη διάγνωση, καθώς απαιτούν ειδικό εξοπλισμό και αφοσιωμένο προσωπικό. Ακόμα και όταν έχουν καθιερωθεί προγράμματα προληπτικού ελέγχου, τα προγράμματα έγκαιρης διάγνωσης εξακολουθούν να είναι απαραίτητα για τον εντοπισμό των περιπτώσεων καρκίνου που εμφανίζονται σε άτομα που δεν πληρούν τα κριτήρια ηλικίας ή παράγοντα κινδύνου για τον προληπτικό έλεγχο.
Θεραπεία του καρκίνου
Η σωστή διάγνωση του καρκίνου είναι απαραίτητη για την κατάλληλη και αποτελεσματική θεραπεία, επειδή κάθε τύπος καρκίνου απαιτεί ένα συγκεκριμένο θεραπευτικό σχήμα. Η θεραπεία συνήθως περιλαμβάνει χειρουργική επέμβαση, ακτινοθεραπεία ή/και συστηματική θεραπεία (χημειοθεραπεία, ορμονικές θεραπείες, στοχευμένες βιολογικές θεραπείες). Η σωστή επιλογή ενός θεραπευτικού σχήματος λαμβάνει υπόψη τόσο τον καρκίνο όσο και το άτομο που θεραπεύεται. Η ολοκλήρωση του θεραπευτικού πρωτοκόλλου σε μια καθορισμένη χρονική περίοδο είναι σημαντική για την επίτευξη του προβλεπόμενου θεραπευτικού αποτελέσματος.
Ο καθορισμός των στόχων της θεραπείας είναι ένα σημαντικό πρώτο βήμα. Ο πρωταρχικός στόχος είναι γενικά η θεραπεία του καρκίνου ή η σημαντική παράταση της ζωής. Η βελτίωση της ποιότητας ζωής του ασθενούς είναι επίσης ένας σημαντικός στόχος. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την υποστήριξη της σωματικής, ψυχοκοινωνικής και πνευματικής ευεξίας του ασθενούς και την παρηγορητική φροντίδα σε τελικά στάδια του καρκίνου.
Μερικοί από τους πιο συνηθισμένους τύπους καρκίνου, όπως ο καρκίνος του μαστού, ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας, ο καρκίνος του στόματος και ο καρκίνος του παχέος εντέρου, έχουν υψηλές πιθανότητες ίασης όταν ανιχνεύονται έγκαιρα και αντιμετωπίζονται σύμφωνα με τις βέλτιστες πρακτικές.
Ορισμένοι τύποι καρκίνου, όπως ορισμένοι τύποι λευχαιμίας και λεμφώματος στα παιδιά, έχουν επίσης υψηλά ποσοστά ίασης εάν παρέχεται η κατάλληλη θεραπεία, ακόμη και όταν υπάρχουν καρκινικά κύτταρα σε άλλες περιοχές του σώματος. Υπάρχει, ωστόσο, σημαντική διακύμανση στη διαθεσιμότητα θεραπείας μεταξύ χωρών με διαφορετικά επίπεδα εισοδήματος. Οι περισσότερες χώρες δεν περιλαμβάνουν πλήρως τις βασικές υπηρεσίες φροντίδας του καρκίνου -συμπεριλαμβανομένης της πρόληψης, του διαγνωστικού ελέγχου, της διάγνωσης, της θεραπείας και της παρηγορητικής φροντίδας- στα δημόσια χρηματοδοτούμενα πακέτα παροχών υγείας, γεγονός που υπογραμμίζει σημαντικά κενά στην πορεία προς την καθολική κάλυψη υγείας.
