Τα νέα δεδομένα μετά την απόφαση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου για τον νόμο Κατσέλη, προσπαθούν να αποκρυπτογραφήσουν -κατά το δοκούν ενδεχομένως όμως- δικαστήρια, τράπεζες και δανειολήπτες.
Την απόφαση μελετούν και στο υπουργείο Εθνικής Οικονομικών και Οικονομικών, με σκοπό να νομοθετήσουν για οριοθετήσουν τις διεκδικήσεις, αλλά και να επιλύσουν ζητήματα εφαρμογής για να μη (παρα-) σύρονται δανειολήπτες στα δικαστήρια προκειμένου να διεκδικήσουν ευνοϊκότερη μεταχείριση.
Δεκαπέντε χρόνια «ασάφεια νόμου»!
Σε κάθε περίπτωση, το βέβαιον είναι ότι 16 χρόνια μετά την ψήφισή του, ο νόμος 3869 του 2010 περί προστασίας των δανειοληπτών και της κύριας κατοικίας, τώρα ξαναγράφεται στα δικαστήρια!
Η ίδια η απόφαση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου (6/2026) που δημοσιεύθηκε προ ημερών μόλις, δεν αφήνει αμφιβολία για αυτό. Το Ανώτατο Δικαστήριο ανέλαβε να επιλύσει ένα «κατασκευαστικό σφάλμα» του νόμου Κατσέλη: ο νόμος 3869 δεν όριζε πουθενά σε ποια βάση θα έπρεπε (εδώ και 15 χρόνια) να υπολογίζεται ο τόκος που ο ίδιος νόμος προβλέπει ότι επιβάλλεται να πληρώνει ο οφειλέτης του οποίο ρυθμίζεται δικαστικά το χρέος.
Και πριν από την απόφαση του Αρείου Πάγου, δεν υπήρχε πλήρως ενιαία πρακτική. Άλλα δικαστήρια «νόμου Κατσέλη» (Ειρηνοδικεία κυρίως) δέχονταν υπολογισμό τόκου στη μηνιαία δόση, ενώ άλλα τον έβαζαν στο συνολικό κεφάλαιο.
Την διάσταση αυτή θεώρησε αναγκαίο να επιλύσει ο Άρειος Πάγος το 2026: η Ολομέλεια (απόφαση 6/2026 Ολομ. ΑΠ) κατά πλειοψηφία έκρινε ότι ο τόκος πρέπει να επιβάλλεται στη μηνιαία δόση αποπληρωμής που ορίζει ο δικαστής.
Αυτό έχει τεράστια σημασία γιατί ο ν.3869 δεν όριζε αν έπρεπε να επιβάλλεται στο υπόλοιπο της οφειλής (άληκτο κεφάλαιο) όπως γενικά εφαρμόστηκε σύμφωνα με την συνήθη τραπεζική πρακτική, ή μόνο στη μηνιαία δόση την οποία ορίζει το δικαστήριο «νόμου Κατσέλη».
Ποια είναι η διαφορά; Στην πρώτη περίπτωση η «κουρεμένη» οφειλή σχεδόν διπλασιάζεται, ενώ στη δεύτερη «χαρίζονται» οι τόκοι στον δανειολήπτη.
«Ζωντανό» παράδειγμα είναι και η συγκεκριμένη περίπτωση της δανειολήπτριας της οποίας την υπόθεση εξέτασε ο Άρειος Πάγος:
- το δικαστήριο «νόμου Κατσέλη» (Ειρηνοδικείο Ιωαννίνων) της όριζε να πληρώνει μηνιαία δόση 481,66 ευρώ σε 300 δόσεις. Το σύνολο της οφειλής ανέρχεται έτσι σε (481,66 Χ 300 =) 144.498 ευρώ.
- με τη συνήθη πρακτική, το επιτόκιο επιβάλλεται στα 144.498 ευρώ. Ενδεικτικά δηλαδή, με επιτόκιο 3%, ο ετήσιος τόκος φτάνει στα 4.335 ευρώ ή 361 ευρώ το μήνα.
- με τη λογική της απόφασης του Αρείου Πάγου όμως, το 3% επιβάλλεται στα 481,66 ευρώ, δηλαδή σταθερά 14,5 ευρώ το χρόνο ή μόλις 1,2 ευρώ το μήνα.
- στα 25 χρόνια (300 δόσεις) η διαφορά μεταξύ της μιας πρακτικής και της άλλης φτάνει -θεωρητικά- στις 108.000 ευρώ, ή 4.320 ευρώ κάθε χρόνο!
«Νόμος είναι …» η αδυναμία του οφειλέτη
Η απόφαση του Αρείου Πάγου όμως δεν πατάει «στο γράμμα του νόμου», γιατί πουθενά στο νόμο Κατσέλη δεν γράφει αυτό που λέει η απόφαση.
Το βασικό επιχείρημα της πλειοψηφίας που τάχθηκε υπέρ της λογικής αυτής είναι η «τελολογική ερμηνεία», όπως η ίδια αναφέρει, την οποία έρχεται να δώσει το ανώτατο δικαστήριο στον ν. 3869/2010 (άρθρ. 9 παρ. 2).
Δηλαδή, με απλά λόγια, το δικαστήριο εξέτασε τι σκοπό είχε ο νομοθέτης, τι εννοούσε και τι ήθελε να πει όταν συνέτασσε το νόμο Κατσέλη το 2010, όχι τι γράφει ο νόμος! Και ο Αρειος Πάγος έκρινε ότι σκοπός του νόμου και των δικαστηρίων είναι να διαπιστώσουν την δυνατότητα του κάθε οφειλέτη να πληρώσει αυτά που πρέπει. Κριτήριο είναι δηλαδή η «αδυναμία» του οφειλέτη, ουσιαστικά τίποτα άλλο.
«Τελολογική ερμηνεία» …αλλά μέχρι ενός ορίου
Την υπέρβαση στην ερμηνεία του νόμου από τον Άρειο Πάγο εντοπίζει -αλλά αντιμάχεται- η άποψη της μειοψηφίας (12 Αρεοπαγιτών), η οποία καταγράφεται στην ίδια απόφαση και αναφέρει ότι:
- ο Εφαρμοστής του νόμου (το δικαστήριο δηλαδή) «δεν επιτρέπεται να συμπληρώσει την κατ' αυτόν ελλείπουσα νομοθετική ρύθμιση ή πολύ περισσότερο να την αλλοιώσει, επικαλούμενος την εξυπηρέτηση του σκοπού του νόμου»…
- «(…) η ρυθμιστική πρόθεση του νομοθέτη έχει ήδη εκφραστεί με τη θέσπιση και διαμόρφωση συγκεκριμένων κατά περίπτωση διατάξεων, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις εφαρμογής τους, οι οποίες εκφράζουν την έκταση της προστασίας που αυτός (ο νομοθέτης) επέλεξε να παράσχει στους οφειλέτες»….
- «Η τυχόν δια της ερμηνείας επιχειρούμενη αλλοίωση των προϋποθέσεων αυτών δεν πραγματώνει, αλλά αντιθέτως υποκαθιστά τη ρυθμιστική πρόθεση του νομοθέτη».
Τι σημαίνει στην πράξη
Ωστόσο και μόνο η νομική αυτή αντιμαχία μεταξύ των Αρεοπαγιτών, θέτει ίσως τελικά στις πραγματικές τους βάσεις, τις ερμηνείες και τα όρια της δικαστικής απόφασης που εξέδωσε το Άρειος Πάγος, η οποία δίνει ήδη «τροφή» για αναλύσεις νομικών και ελπίδες οφειλετών για ευρεία ερμηνεία και εφαρμογή της απόφασης, στο εξής, και για άλλους τους δανειολήπτες.
Συγκεκριμένα, από την ανάγνωση της απόφασης προκύπτει ότι:
1) Ο Άρειος Πάγος δεν εκδίκαζε επί της ουσίας συγκεκριμένη προσφυγή. Απαντούσε σε διευκρινιστικό «προδικαστικό ερώτημα» του Ειρηνοδικείου Ιωαννίνων. Με βάση την απάντηση που έλαβε το αρμόδιο δικαστήριο νόμου Κατσέλη, θα διαμορφώσει τη ρύθμιση της δανειολήπτριας, ώστε να πληρώνει 496 ευρώ το μήνα και όχι 842 ευρώ, όπως αν ο τόκος υπολογιζόταν στο υπόλοιπο της οφειλής της αντί στη μηνιαία δόση.
2) Η τεράστια απόκλιση στα καταβαλλόμενα ποσά, όμως, δείχνει ουσιαστικά και γιατί ο Άρειος Πάγος αποφάσισε να κρίνει με τέτοια ευρύτητα την επίμαχη διάταξη: ο νόμος 3869 ανέθετε στο δικαστήριο του «Νόμου Κατσέλη» να κρίνει τι έχει, τι μπορεί και τι πρέπει να δίνει ο οφειλέτης, όταν βρίσκεται σε οικονομική αδυναμία, για να ρυθμίσει. Πρακτικά το δικαστήριο εφαρμόζει την αρχή «ουκ αν λάβοις παρά του μη έχοντος», αφού υπολογίσει τι εισοδήματα ή περιουσία διαθέτει για να μπορεί να πληρώνει ο οφειλέτης, αλλά και τι υποχρεώσεις και ανάγκες για να ζήσει.
Αυτό είναι το σημείο «κλειδί» που εξηγεί όλες τις απορίες: εφόσον ο δικαστής έκρινε ότι «481 ευρώ το μήνα είναι μια βιώσιμη ρύθμιση», ο τόκος δεν θα έπρεπε να την μεταβάλλει ουσιωδώς και να την καθιστά … αβίωτη (842 ευρώ)! Με άλλα λόγια, τυχόν υπέρμετρη επιβάρυνση θα ακύρωνε, στην πράξη, την απόφαση που μόλις εξέδωσε το δικαστήριο. «Τελολογικά», έτσι, με βάση τον σκοπό και το πνεύμα του νομοθέτη, ο Άρειος Πάγος ήρθε να διορθώσει το Νόμο Κατσέλη (μετά την κατάργησή του όμως) ώστε να μην ανατρέπει ο τόκος το ποσόν που το δικαστήριο κρίνει ότι μπορεί να δίνει ο οφειλέτης.
3) Η απόφαση θα αποτελεί «πυξίδα» σε όσους έχουν ενταχθεί στον ίδιο νόμο και στην ίδια κατηγορία οφειλετών. Στο εξής δηλαδή οι μελλοντικές αποφάσεις «Νόμου Κατσέλη» θα υπολογίζουν τον τόκο στη μηνιαία δόση. Έτσι οι δανειολήπτες θα επικαλούνται πλέον τη νέα απόφαση (Ολομ. ΑΠ 6/2026) για τη δική τους περίπτωση ο καθένας, ενώ το δικαστήριο θα καθορίζει πάντα την τελική δόση που θα καταβάλει ο οφειλέτης, με βάση τις δυνατότητές του. Η αδυναμία θα εξακολουθεί να αποτελεί το κριτήριο και το όριο της τελικής δόσης πάντως, όχι ο τόκος και το πώς θα υπολογίζεται.
4) Δικαστικό «φρένο» ενδέχεται να επιχειρήσουν να βάλουν όμως και πάλι οι Τράπεζες -ως διάδικοι στις άλλες εκκρεμείς υποθέσεις Νόμου Κατσέλη- ζητώντας και αυτές από τα δικαστήρια, πριν εκδικάσουν, να απευθύνουν επίσης ερμηνευτικό αίτημα προς τον Άρειο Πάγο, για να μπορέσουν να περιορίσουν την περίμετρο εφαρμογής της «τελολογικής ερμηνείας» που έδωσε στη συγκεκριμένη περίπτωση το ανώτατο δικαστήριο.
5) Αντίστοιχα, από την άλλη, και οφειλέτες «Νόμου Κατσέλη» των οποίων υποθέσεις εκδικάστηκαν αλλά, με βάση τις αποφάσεις, πληρώνουν τόκο στο υπόλοιπο της οφειλής τους και όχι στη μηνιαία δόση, αποκτούν έρεισμα για να διεκδικήσουν γενίκευση της απόφασης και σε αυτούς, επιζητώντας νομικά την ομοιόμορφη εφαρμογή της απόφασης αναδρομικά και για τους ίδιους. Ωστόσο ούτε ο Άρειος Πάγος μπορεί ίσως να παρέμβει και να ανατρέψει ή να αλλοιώσει αποφάσεις δικαστηρίων που έχουν ήδη κρίνει να καταβάλλει τοκοχρεωλυτικές δόσεις ο οφειλέτης, δηλαδή τόκους στο συνολικό χρέος και όχι στην δόση.
Στις περιπτώσεις όμως που το επιτύχουν, όπως εύλογα ίσως πολλοί αναμένουν, μπορεί να κερδίζουν άμεσα την απαλλαγή τους από τα υπόλοιπα οφειλών -αν θεωρηθεί πως ήδη τις εξόφλησαν με τις ως τώρα καταβολές- ή και την επιστροφή των ήδη καταβληθέντων ακόμα ίσως, αν υπερβαίνουν τα νόμιμα ποσά που ενδεχομένως τους αναγνωρίσουν τα δικαστήρια ότι όφειλαν να δίνουν τα προηγούμενα χρόνια.
6) Κάθε γενίκευση έχει κάποια όρια όμως: όσοι δανειολήπτες έχουν επίσης δικαστικές εκκρεμότητες, αλλά δεν εντάσσονται στο πλαίσιο του νόμου Κατσέλη, δεν εμπίπτουν -αυτομάτως τουλάχιστον- στην ίδια «τελολογική ερμηνεία» των σκοπών του ν.3869, καθώς αυτός αποτελεί λύση ανάγκης λόγω κρινόμενης «αδυναμίας» του οφειλέτη, και όχι βάση εξέτασης για κάθε διαφορά μεταξύ ιδιωτών οφειλετών και πιστωτών.
Ουσιαστικά ο ν.3869/2010 καταργήθηκε ήδη από το 2020. Άρα σταμάτησαν να εντάσσονται πλέον νέοι οφειλέτες στο καθεστώς αυτού του νόμου. Όλοι οι άλλοι τελούν σε άλλο καθεστώς.
Επιπλέον η απόφαση του ΑΠ, έστω και ως απάντηση σε συγκεκριμένο ερώτημα, δεν ανατρέπει συλλήβδην τον τρόπο υπολογισμού των τραπεζικών τόκων που, εξ ορισμού, επιβάλλονται σε ολόκληρο το οφειλόμενο κεφάλαιο και όχι σε κάθε δόση χωριστά. Πολύ διασταλτικά ίσως, πολλοί θα επικαλεστούν νομικές αντιστοιχίες περί αδυναμίας του οφειλέτη. Όπως έδειξε η στάση της μειοψηφίας του Αρείου Πάγου όμως, δύσκολα θα μπορούσε το ανώτατο δικαστήριο να υπερβεί ή να καταργήσει «τελολογικά» το πνεύμα και τους σκοπούς άλλων νόμων, που αφορούν επίσης αδύναμους οφειλέτες (πχ για πτωχευτικό, εξωδικαστικό, ελβετικό φράγκο κλπ).
Νόμος «αν χρειαστεί»
Παρέμβαση πάντως δεν αποκλείεται να επιχειρήσει, αν χρειαστεί, και το ίδιο το υπουργείο Οικονομικών καθώς, το ελληνικό δημόσιο ως εγγυητής μπορεί να κληθεί να επωμιστεί εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ για κάλυψη εγγυήσεων με βάση τις τιτλοποιήσεις «Ηρακλής», αν προκύψουν ζημιές για servicers και τράπεζες.
Αν απαιτηθεί τελικώς παρέμβαση όμως, θα εξαρτηθεί και από όποιες τυχόν νέες ερμηνείες ή αποφάσεις κληθεί να εκδώσει ο Άρειος Πάγος στις επόμενες εβδομάδες ή μήνες, καθώς και αυτές θα οριοθετήσουν (διασταλτικά ή περιοριστικά) το τελικό εύρος εφαρμογής της πρακτικής υπολογισμού των τόκων στη μηνιαία δόση, αντί στη συνολική οφειλή.
