Η προκήρυξη του διαγωνισμού για τη μελέτη της «Ψυττάλειας 3.0» βάζει ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ μιας επένδυσης που συζητείται εδώ και χρόνια, έχει πλέον τοποθετηθεί στην περιοχή των 500 εκατ. ευρώ και φιλοδοξεί να αλλάξει τον ρόλο της μεγαλύτερης εγκατάστασης επεξεργασίας λυμάτων της χώρας. Πίσω, ωστόσο, από τον διαγωνισμό των 9,3 εκατ. ευρώ βρίσκεται μια πολύ μεγαλύτερη ιστορία: η προσπάθεια να μετατραπεί η Ψυττάλεια από μονάδα που επεξεργάζεται και απορρίπτει νερό σε μια υποδομή που θα μπορεί να επιστρέφει νερό, ενέργεια και πρώτες ύλες στην οικονομία.
Το πρώτο βήμα σε αυτή τη διαδρομή γίνεται πλέον συγκεκριμένο. Η νέα διαδικασία αφορά τη «Μελέτη νέων Έργων για τη Βέλτιστη Εκμετάλλευση του Κέντρου Επεξεργασίας Λυμάτων Ψυττάλειας (Ψυττάλεια – Φάση 3)», με προϋπολογισμό 9,312 εκατ. ευρώ. Η προθεσμία υποβολής προσφορών εκπνέει στις 16 Οκτωβρίου 2026, ενώ η προβλεπόμενη διάρκεια της σύμβασης φτάνει τους 35 μήνες. Πρόκειται ουσιαστικά για τη μελέτη που θα βάλει τις τεχνικές βάσεις για την επόμενη φάση της Ψυττάλειας και θα ανοίξει τον δρόμο για τον πολύ μεγαλύτερο διαγωνισμό της κατασκευής.
Από την επεξεργασία λυμάτων σε έναν νέο υδατικό πόρο
Η μεγαλύτερη ίσως αλλαγή αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται το ίδιο το επεξεργασμένο νερό. Για δεκαετίες, το βασικό ζητούμενο της Ψυττάλειας ήταν η ασφαλής επεξεργασία των λυμάτων της Αττικής και η διάθεση των επεξεργασμένων εκροών. Στην επόμενη φάση, ένα μέρος αυτού του νερού αντιμετωπίζεται πλέον ως πόρος που μπορεί να επιστρέψει στην οικονομία.
Η περαιτέρω επεξεργασία του θα μπορεί να διευρύνει τις δυνατότητες επαναχρησιμοποίησης, με χρήσεις μεταξύ άλλων για άρδευση, περιβαλλοντικούς σκοπούς και άλλες εφαρμογές στις οποίες μπορεί να αξιοποιηθεί ανακτημένο νερό. Η λογική αποκτά ιδιαίτερη σημασία υπό τις σημερινές συνθήκες: όπου δεν απαιτείται πόσιμο νερό, η αξιοποίηση ανακτημένου νερού μπορεί να περιορίσει αντίστοιχα τη ζήτηση από τους συμβατικούς υδατικούς πόρους.
Η διάσταση αυτή έχει πλέον διαφορετικό βάρος σε σχέση με μερικά χρόνια πριν. Η παρατεταμένη ανομβρία και οι πιέσεις στα αποθέματα έχουν μεταφέρει τη συζήτηση από το εάν η Αττική χρειάζεται πρόσθετες λύσεις στο ποιες από αυτές μπορούν να είναι διαθέσιμες και σε ποιο χρονικό ορίζοντα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ψυττάλεια 3.0 δεν πρόκειται να λειτουργήσει ως μια νέα πηγή πόσιμου νερού για την Αθήνα. Μπορεί, όμως, να δημιουργήσει έναν συμπληρωματικό υδατικό πόρο για χρήσεις στις οποίες δεν απαιτείται νερό πόσιμης ποιότητας.
Η κλίμακα της εγκατάστασης εξηγεί γιατί η επαναχρησιμοποίηση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Σήμερα στο ΚΕΛ Ψυττάλειας καταλήγουν κατά μέσο όρο περίπου 680.000 κυβικά μέτρα λυμάτων ημερησίως, ενώ η δυναμικότητα σχεδιασμού του φτάνει τα 5,6 εκατ. ισοδύναμου πληθυσμού. Η αξιοποίηση έστω και μέρους των επεξεργασμένων εκροών ανοίγει επομένως μια διαφορετική συζήτηση για τη διαχείριση των διαθέσιμων υδατικών πόρων της Αττικής.
Απόβλητο ή πρώτη ύλη;
Η ίδια αλλαγή φιλοσοφίας αφορά και όσα παράγονται κατά την επεξεργασία των λυμάτων. Βιολογική ιλύς, βιοαέριο, βιομεθάνιο, φώσφορος και δυνητικά υδρογόνο βρίσκονται στο μικροσκόπιο του νέου σχεδιασμού ως πόροι που μπορούν να αποκτήσουν ενεργειακή ή οικονομική αξία.
Ένας από τους κεντρικούς στόχους είναι η μεγαλύτερη ενεργειακή αυτονόμηση της εγκατάστασης, αξιοποιώντας την ενέργεια που μπορεί να παραχθεί μέσα στο ίδιο το Κέντρο Επεξεργασίας Λυμάτων. Ο σχεδιασμός θέτει ως στόχο το net zero energy, ενώ ένας δεύτερος βασικός πυλώνας αφορά το net zero CO₂, με την εξέταση τεχνολογιών δέσμευσης και διαχείρισης διοξειδίου του άνθρακα.
Πρόκειται για ουσιαστική αλλαγή σε σχέση με τις προηγούμενες φάσεις ανάπτυξης της Ψυττάλειας. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο πόσο αποτελεσματικά αφαιρούνται οι ρύποι από τα λύματα, αλλά πόσο νερό, ενέργεια και χρήσιμα υλικά μπορούν να ανακτηθούν από αυτά.
Η μελέτη των 9,3 εκατ. και η επόμενη μέρα
Ο διεθνής διαγωνισμός που προκηρύχθηκε δεν αφορά ακόμη την κατασκευή των έργων της Ψυττάλειας 3.0. Η μελέτη θα καθορίσει τις τεχνικές λύσεις, θα ενσωματώσει τις νέες περιβαλλοντικές απαιτήσεις και θα προετοιμάσει το έδαφος για τις παρεμβάσεις που θα ακολουθήσουν.
Στο αντικείμενό της εντάσσονται οι απαιτούμενες διαδικασίες περιβαλλοντικής αδειοδότησης και η προετοιμασία των τευχών δημοπράτησης για τα επόμενα έργα. Η διαδικασία προβλέπει ακόμη την υποστήριξη της ΕΥΔΑΠ μέχρι την υπογραφή της μελλοντικής κατασκευαστικής σύμβασης.
Εκεί βρίσκεται και η σημασία του σημερινού διαγωνισμού: δεν είναι το μεγάλο έργο, αλλά η διαδικασία που πρέπει να ολοκληρωθεί για να μπορέσει αυτό να δημοπρατηθεί.
Ο παράγοντας χρόνος και ο μακρύς δρόμος μέχρι την κατασκευή
Ο χρόνος αποτελεί ίσως μία από τις πιο κρίσιμες παραμέτρους για την Ψυττάλεια 3.0, καθώς ο διαγωνισμός της μελέτης χρειάστηκε να περάσει από αρκετά χρονοδιαγράμματα μέχρι να βγει τελικά στον αέρα. Η προετοιμασία είχε ξεκινήσει ήδη από το 2024 με διαβούλευση με την αγορά, ενώ τον Μάρτιο του 2025 επιστρατεύθηκε και τεχνικός σύμβουλος για την υποστήριξη στη σύνταξη των προδιαγραφών και των τευχών.
Από εκεί και πέρα, ο ορίζοντας της προκήρυξης μετακινήθηκε επανειλημμένα. Το φθινόπωρο του 2025 ο διαγωνισμός αναμενόταν μέσα στις επόμενες εβδομάδες, την άνοιξη του 2026 τοποθετούνταν περίπου έναν μήνα αργότερα και στις αρχές του καλοκαιριού ο στόχος είχε μεταφερθεί στον Ιούλιο. Τελικά, χρειάστηκε να φτάσουμε στα μέσα Αυγούστου για να προκηρυχθεί.
Η αναμονή αποκτά μεγαλύτερη σημασία καθώς αφορά μόνο το πρώτο στάδιο ενός πολύ μεγαλύτερου project. Μετά την ανάθεση ακολουθεί η εκπόνηση της μελέτης, με χρονικό ορίζοντα έως 35 μήνες, και στη συνέχεια η πορεία προς την κατασκευαστική σύμβαση. Η απόσταση μέχρι την ολοκληρωμένη Ψυττάλεια 3.0 παραμένει επομένως μεγάλη.
Την ίδια ώρα, οι ανάγκες στις οποίες καλείται να απαντήσει το έργο είναι ήδη παρούσες. Οι πιέσεις στους υδατικούς πόρους της Αττικής έχουν ενταθεί, ενώ οι νέες ευρωπαϊκές απαιτήσεις για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, την ενεργειακή απόδοση και την ανάκτηση πόρων προσθέτουν νέες υποχρεώσεις προσαρμογής. Το πόσο γρήγορα θα ωριμάσει η επόμενη φάση της Ψυττάλειας αποκτά έτσι ιδιαίτερη βαρύτητα.
Υπάρχει βέβαια και η παράμετρος του κόστους. Οι πρώτες αναφορές για την επόμενη φάση της Ψυττάλειας τοποθετούσαν την επένδυση πάνω από τα 300 εκατ. ευρώ, ενώ σήμερα οι εκτιμήσεις κινούνται στην περιοχή των 500 εκατ. ευρώ. Η διαφορά δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στον χρόνο, καθώς στο μεταξύ έχει διευρυνθεί το αντικείμενο και έχουν αυξηθεί οι απαιτήσεις του έργου. Δείχνει, ωστόσο, πόσο διαφορετική είναι πλέον η οικονομική και τεχνική κλίμακα της επένδυσης σε σχέση με τον αρχικό σχεδιασμό.
Η τρίτη εποχή της Ψυττάλειας
Η ιστορία της Ψυττάλειας ακολουθεί σε μεγάλο βαθμό την αλλαγή των αναγκών της Αθήνας. Η πρώτη μεγάλη πρόκληση ήταν η αντιμετώπιση του προβλήματος της αποχέτευσης και της ρύπανσης του Σαρωνικού. Ακολούθησε η αναβάθμιση της επεξεργασίας των λυμάτων και η δημιουργία μιας από τις μεγαλύτερες εγκαταστάσεις του είδους της στην Ευρώπη.
Η νέα φάση επιχειρεί κάτι διαφορετικό: να μετατρέψει την εγκατάσταση από τελικό κρίκο της αποχέτευσης σε μια υποδομή που ανακτά πόρους. Και σε αυτό ακριβώς θα κριθεί η Ψυττάλεια 3.0: στο πόσο νερό, ενέργεια και χρήσιμα υλικά θα μπορεί τελικά να επιστρέφει στην οικονομία και πόσο γρήγορα ο σημερινός σχεδιασμός θα μπορέσει να περάσει στην κατασκευή.
